Collection

1924 ΝΑΞΟΣ ΠΑΝΤΑΝΑΣΣΑ

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΜΑΛΕΑΣ – «ΠΑΝΤΑΝΑΣΣΑ ΝΑΞΟΥ»
Ένα ζήτημα ταυτοποίησης του εικονιζόμενου ναού

Ο πίνακας του Κωνσταντίνου Μαλέα (1879–1928), ο οποίος είναι σήμερα καταχωρισμένος στη συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης – Μουσείου Αλεξάνδρου Σούτσου με τον τίτλο «Παντάνασσα Νάξου», αποτελεί ένα από τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα έργα του μεγάλου Έλληνα τοπιογράφου που συνδέονται με τη Νάξο.

Πρόκειται για ελαιογραφία σε χαρτόνι, διαστάσεων 53 × 69 εκ., η οποία ανήκει στις συλλογές της Εθνικής Πινακοθήκης και φέρει αριθμό ευρετηρίου Π.723. Το έργο περιήλθε στην Πινακοθήκη το 1939, έντεκα χρόνια μετά τον θάνατο του ζωγράφου, ως δωρεά της Ευφροσύνης Κ. Μαλέα.

Ο Μαλέας υπήρξε μία από τις καθοριστικές μορφές για τη μετάβαση της ελληνικής ζωγραφικής προς τον μοντερνισμό. Στα τοπία του το ελληνικό φως, η αρχιτεκτονική και η μορφολογία του τόπου παύουν να λειτουργούν απλώς ως αντικείμενα πιστής αναπαράστασης και μετατρέπονται σε βασικά στοιχεία μιας προσωπικής ζωγραφικής γλώσσας. Η Νάξος κατέχει ξεχωριστή θέση στην τοπιογραφία του και αποτέλεσε αντικείμενο σειράς έργων του.

Στον συγκεκριμένο πίνακα κυριαρχεί ένας λευκός κυκλαδίτικος ναός, με τον χαρακτηριστικό τρούλο του, ενώ στο πρώτο επίπεδο παρεμβάλλονται δέντρα και χαμηλοί τοίχοι. Στο βάθος ανοίγεται το γαλάζιο της θάλασσας και η απέναντι στεριά, δημιουργώντας μία σύνθεση χαρακτηριστική της αντίληψης του Μαλέα για το κυκλαδίτικο τοπίο. Η αρχιτεκτονική δεν αποδίδεται απομονωμένη από το φυσικό περιβάλλον· ο ναός, τα δέντρα, οι ξερολιθιές, η θάλασσα και ο ορίζοντας οργανώνονται σε ένα ενιαίο σύνολο χρώματος και φωτός.

ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΤΑΥΤΟΠΟΙΗΣΗΣ

Παρά τον καθιερωμένο τίτλο «Παντάνασσα Νάξου», η προσεκτική εξέταση του εικονιζόμενου κτίσματος δημιούργησε ένα σοβαρό ερώτημα ως προς την ταυτότητα του ναού.

Η μορφολογία και τα ιδιαίτερα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά που αποδίδει ο Μαλέας δεν φαίνεται να αντιστοιχούν στον ναό της Παντάνασσας. Αντιθέτως, παρουσιάζουν ισχυρή αντιστοιχία με την Παναγία του Χριστού – την εκκλησία της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στη Χώρα της Νάξου, γνωστή τοπικά ως «Παναγία του Χριστού» ή «Παναγία του Χριστού της Πλάτσας».

Η παρατήρηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία, διότι δεν αφορά απλώς μια διαφορετική ερμηνεία του θέματος ενός πίνακα, αλλά ενδεχομένως την ιστορική ταυτοποίηση ενός συγκεκριμένου μνημείου της Χώρας της Νάξου.

Με αφορμή αυτή τη διαπίστωση, ο συλλέκτης ΕΡΡΙΚΟΣ ΔΕΛΛΑΡΟΚΑΣ απευθύνεται επισήμως στην Εθνική Πινακοθήκη, θέτοντας το ζήτημα της ταυτότητας του ναού και ζητώντας να διερευνηθεί η προέλευση και η τεκμηρίωση του τίτλου «Παντάνασσα Νάξου».

Η επισήμανση αυτή οδήγησε σε νέα έρευνα στο αρχείο και στη βιβλιοθήκη της Εθνικής Πινακοθήκης από την ιστορικό τέχνης και επιμελήτρια Μαρίνα Τομαζάνη.

Η ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗΣ

Η απάντηση της Εθνικής Πινακοθήκης παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον.

Κατά την έρευνα αναζητήθηκε αρχικά ο φάκελος της δωρεάς της Ευφροσύνης Μαλέα του 1939. Από το αρχειακό αυτό τεκμήριο διαπιστώθηκε ότι το έργο παραδόθηκε στην Εθνική Πινακοθήκη από την Ευφροσύνη Μαλέα με τον χειρόγραφο από την ίδια τίτλο «Παντάνασσα Νάξου».

Αυτός είναι, σύμφωνα με την Πινακοθήκη, και ο λόγος για τον οποίο ο συγκεκριμένος τίτλος διατηρήθηκε έκτοτε στην επίσημη καταγραφή του έργου.

Το εύρημα αυτό είναι σημαντικό, αλλά δεν επιλύει από μόνο του το ζήτημα της πραγματικής ταυτότητας του εικονιζόμενου ναού. Ο τίτλος τεκμηριώνεται ασφαλώς κατά τον χρόνο της δωρεάς, το 1939, όχι όμως –με βάση τα στοιχεία που έχουν μέχρι σήμερα εντοπιστεί– ως τίτλος δοσμένος από τον ίδιο τον Κωνσταντίνο Μαλέα.

Η έρευνα της Εθνικής Πινακοθήκης επεκτάθηκε, κατόπιν του ερωτήματός μου, στους καταλόγους εκθέσεων της περιόδου από το 1920 έως το 1939, δηλαδή στην περίοδο πριν από την ένταξη του έργου στη συλλογή της.

Το αποτέλεσμα είναι ιδιαιτέρως ενδιαφέρον: δεν εντοπίστηκε καταχώριση του συγκεκριμένου έργου ούτε με τον τίτλο «Παντάνασσα Νάξου» ούτε με κάποιον πιθανό εναλλακτικό τίτλο, όπως «Παναγία της Νάξου» ή «Παναγία του Χριστού».

Σύμφωνα με την έρευνα της επιμελήτριας, πολλά έργα του Μαλέα που απεικονίζουν ναξιακά τοπία εμφανίζονται στους παλαιούς καταλόγους απλώς με τον γενικό τίτλο «Νάξος», χωρίς συνοδευτική φωτογραφία. Για τον λόγο αυτό δεν είναι σήμερα δυνατό να συνδεθεί με βεβαιότητα κάποια από αυτές τις παλαιές καταχωρίσεις με τον συγκεκριμένο πίνακα.

Η έρευνα συνεχίστηκε ακόμη περισσότερο.

Εξετάστηκαν οι διαθέσιμοι κατάλογοι εκθέσεων και οι μελέτες για τον Μαλέα που βρίσκονται στη βιβλιοθήκη της Εθνικής Πινακοθήκης, καθώς και μεταγενέστερες αναφορές στο έργο. Εξετάστηκε επίσης συνέντευξη του Δημήτρη Παπαστάμου για τον Μαλέα από το 1985, καθώς και κατάλογοι και βιβλία από το 1939 και εξής.

Σε όλες τις μεταγενέστερες πηγές στις οποίες κατέστη δυνατό να ταυτιστεί το συγκεκριμένο έργο, ο τίτλος που επαναλαμβάνεται είναι «Παντάνασσα Νάξου».

Ελέγχθηκαν επίσης οι κατάλογοι της αναδρομικής έκθεσης του Μαλέα στο Ζάππειο το 1929 και της μεγάλης έκθεσης της Εθνικής Πινακοθήκης το 1980. Σύμφωνα με την απάντηση που έλαβα, το συγκεκριμένο έργο δεν περιλαμβανόταν σε καμία από τις δύο εκθέσεις.

ΤΙ ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΕΠΟΜΕΝΩΣ ΜΕ ΒΕΒΑΙΟΤΗΤΑ;

Η έρευνα που προκλήθηκε από το ερώτημα της ταυτοποίησης επιτρέπει πλέον να διαχωρίσουμε δύο διαφορετικά ζητήματα: την ιστορία του τίτλου και την ταυτότητα του εικονιζόμενου μνημείου.

Γνωρίζουμε με βεβαιότητα ότι το 1939 η Ευφροσύνη Μαλέα δώρισε το έργο στην Εθνική Πινακοθήκη με τον τίτλο «Παντάνασσα Νάξου». Από εκείνη τη στιγμή και έπειτα, ο τίτλος αυτός καθιερώθηκε στη βιβλιογραφία και επαναλαμβάνεται στις μεταγενέστερες καταγραφές.

Δεν έχει όμως μέχρι στιγμής εντοπιστεί προγενέστερο τεκμήριο που να αποδεικνύει ότι ο τίτλος «Παντάνασσα Νάξου» είχε δοθεί στον πίνακα από τον ίδιο τον Κωνσταντίνο Μαλέα.

Αυτό αποτελεί κρίσιμη διάκριση.

Ένας τίτλος που συνοδεύει ένα έργο κατά την είσοδό του σε μια μουσειακή συλλογή μπορεί να αποκτήσει στη συνέχεια μεγάλη ιστοριογραφική διάρκεια και να αναπαράγεται επί δεκαετίες. Η μακροχρόνια χρήση του, ωστόσο, δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη για την ταυτότητα του απεικονιζόμενου κτιρίου, εφόσον δεν υπάρχει ανεξάρτητη τεκμηρίωση που να συνδέει τον τίτλο με το ίδιο το μνημείο.

Η έρευνα της Εθνικής Πινακοθήκης έχει επομένως ιδιαίτερη αξία ακριβώς επειδή εντοπίζει με ακρίβεια το παλαιότερο μέχρι σήμερα ασφαλές σημείο στην αλυσίδα της ονομασίας: τη δωρεά της Ευφροσύνης Μαλέα το 1939.

ΤΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ

Παραμένει έτσι ένα ουσιαστικό ιστορικό και εικονογραφικό ερώτημα:

Απεικονίζει πράγματι ο πίνακας την Παντάνασσα της Νάξου ή μήπως ο τίτλος με τον οποίο παραδόθηκε το έργο το 1939 δεν αντιστοιχεί στον ναό που είχε ζωγραφίσει ο Μαλέας;

Η σύγκριση του πίνακα με την Παναγία του Χριστού στη Χώρα της Νάξου δημιουργεί σοβαρούς λόγους για την επανεξέταση της παραδοσιακής ταύτισης. Για να οδηγηθεί όμως η παρατήρηση αυτή σε οριστική επιστημονική αναταύτιση απαιτείται περαιτέρω τεκμηρίωση: παλαιό φωτογραφικό υλικό του ναού, εξέταση της αρχιτεκτονικής του στην κατάσταση στην οποία βρισκόταν την εποχή του Μαλέα και, εφόσον υπάρχουν, πρόσθετες αρχειακές ή άλλες μαρτυρίες.

Η σημασία της υπόθεσης βρίσκεται ακριβώς εδώ.

Μια παρατήρηση που ξεκίνησε από την αντιπαραβολή του ζωγραφικού έργου με το πραγματικό ναξιακό μνημείο οδήγησε σε επίσημο ερώτημα προς την Εθνική Πινακοθήκη και, στη συνέχεια, σε νέα έρευνα του φακέλου δωρεάς, των παλαιών εκθεσιακών καταλόγων και της σχετικής βιβλιογραφίας.

Η έρευνα δεν απέδειξε μέχρι στιγμής ποιος έδωσε πρώτος στο έργο τον τίτλο «Παντάνασσα Νάξου» πριν από τη δωρεά του 1939 – ούτε ότι ο τίτλος προέρχεται από τον ίδιο τον Μαλέα. Απέδειξε όμως κάτι εξίσου σημαντικό: πότε μπορούμε για πρώτη φορά να τεκμηριώσουμε με ασφάλεια τη χρήση του συγκεκριμένου τίτλου.

Η ταυτότητα του ναού που ζωγράφισε ο Κωνσταντίνος Μαλέας παραμένει, συνεπώς, ένα ζήτημα που αξίζει περαιτέρω διερεύνηση.

Και ίσως η προσεκτική μελέτη της ίδιας της Νάξου, των μνημείων της και των παλαιών φωτογραφικών τεκμηρίων της να μπορέσει να δώσει την οριστική απάντηση σε ένα ερώτημα που έμεινε κρυμμένο πίσω από έναν καθιερωμένο τίτλο για περισσότερα από ογδόντα χρόνια.

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΡΓΟΥ

Κωνσταντίνος Μαλέας (1879–1928)
«Παντάνασσα Νάξου» [καθιερωμένος τίτλος]
περ. 1924–1928
Λάδι σε χαρτόνι
53 × 69 εκ.
Εθνική Πινακοθήκη – Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου
Αρ. έργου: Π.723
Δωρεά Ευφροσύνης Κ. Μαλέα, 1939

Σημείωση τεκμηρίωσης:
Η διερεύνηση της προέλευσης του τίτλου πραγματοποιήθηκε από την Εθνική Πινακοθήκη κατόπιν ερωτήματος του Ερρίκου Δελλαρόκα. Την αρχειακή και βιβλιογραφική έρευνα πραγματοποίησε η Μαρίνα Τομαζάνη, Ιστορικός Τέχνης – Επιμελήτρια της Εθνικής Πινακοθήκης.

ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ – ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΞΕΛΙΞΗ

Ο συλλέκτης και ερευνητής Ερρίκος Δελλαρόκας έχει ήδη απευθύνει νέο ερώτημα προς την Εθνική Πινακοθήκη – Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου σχετικά με το κατά πόσον, υπό το φως των παραπάνω στοιχείων, είναι δυνατόν να επανεξεταστεί επισήμως η ταυτοποίηση του εικονιζόμενου ναού και, εφόσον προκύψει επαρκής ιστορική, αρχιτεκτονική και φωτογραφική τεκμηρίωση, ποιες είναι οι προϋποθέσεις και η διαδικασία για ενδεχόμενη διόρθωση ή συμπλήρωση του τίτλου «Παντάνασσα Νάξου» με τον οποίο το έργο είναι σήμερα καταχωρισμένο.

Αναμένεται η σχετική απάντηση της Εθνικής Πινακοθήκης, η οποία θα προστεθεί στην παρούσα έρευνα μόλις παραληφθεί.