Collection

1740 Bacchus triomphant retourne dans l’Isle de Naxe

Ο Θριαμβευτής Βάκχος επιστρέφει στη Νάξο

Μια σπάνια γαλλική χαλκογραφία του 18ου αιώνα

Η χαρακτική σύνθεση με τον γαλλικό τίτλο «Bacchus triomphant retourne dans l’Isle de Naxe» — «Ο θριαμβευτής Βάκχος επιστρέφει στο νησί της Νάξου» — αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον δείγμα της ευρωπαϊκής εικονογραφίας της Νάξου κατά τον 18ο αιώνα.

Δημιουργός της είναι ο Γάλλος ζωγράφος, σχεδιαστής και χαράκτης Charles-Dominique-Joseph Eisen (1720–1778), σημαντική μορφή της γαλλικής χαρακτικής του 18ου αιώνα. Ο Eisen γεννήθηκε στη Valenciennes το 1720 και πέθανε στις Βρυξέλλες το 1778. Το έργο εκδόθηκε στο Παρίσι από τον Georges-Louis Le Rouge, χαρτογράφο και εκδότη γερμανικής καταγωγής που δραστηριοποιήθηκε στη γαλλική πρωτεύουσα κατά τον 18ο αιώνα.

Η παράσταση έχει τη μορφή επιμήκους αρχαίου ανάγλυφου. Μια ζωηρή διονυσιακή πομπή από γυμνά παιδιά και μικρούς σατύρους αναπτύσσεται οριζόντια σε ολόκληρη τη σύνθεση. Στο δεξιό τμήμα ένα παιδί εμφανίζεται επάνω σε αιλουροειδές — πιθανότατα πάνθηρα ή λεοπάρδαλη, ζώο κατεξοχήν συνδεδεμένο με τον Διόνυσο — ενώ γύρω του οι μορφές κρατούν αγγεία, στεφάνια και καρπούς. Η όλη παράσταση παραπέμπει στον θίασο του Διονύσου και στη θριαμβευτική επιστροφή του θεού.

Στο κάτω μέρος δεσπόζει ο τίτλος:

«Bacchus triomphant retourne dans l’Isle de Naxe»

ενώ ακολουθούν γαλλικοί στίχοι που συνοδεύουν και ερμηνεύουν τη διονυσιακή σκηνή.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η επιγραφή του ίδιου του χαρακτικού, η οποία μας πληροφορεί για την προέλευση της σύνθεσης. Σύμφωνα με την καταγραφή του Fitzwilliam Museum του Πανεπιστημίου του Cambridge, αναγράφεται:

«Dessiné et retouché sur le Cuivre, par Eisen après un ancien bas-relief d’yvoire de même grandeur».

Δηλαδή, η σύνθεση σχεδιάστηκε και επεξεργάστηκε επάνω στη χάλκινη πλάκα από τον Eisen, με πρότυπο ένα παλαιό ανάγλυφο από ελεφαντόδοντο ίδιου μεγέθους.

Ακολουθεί η εκδοτική ένδειξη:

«A Paris chez Le Rouge, ruë des Grands Augustins».

Επομένως, δεν πρόκειται για φανταστική απεικόνιση του πραγματικού τοπίου της Νάξου. Η Νάξος εμφανίζεται εδώ μέσα από την κλασική μυθολογική της ταυτότητα, ως το κατεξοχήν νησί του Διονύσου και της Αριάδνης.

Χρονολόγηση και τεχνική

Το Fitzwilliam Museum κατατάσσει το έργο στον 18ο αιώνα και ειδικότερα περίπου μεταξύ 1740 και 1780. Η τεχνική είναι eau-forte (οξυγραφία/etching).

Η συγκεκριμένη χρονολόγηση είναι η ασφαλέστερη, καθώς συμβαδίζει και με τη ζωή του Eisen (1720–1778). Σε ορισμένους ηλεκτρονικούς καταλόγους εμφανίζεται λανθασμένη χρονολόγηση στον 17ο αιώνα, η οποία δεν μπορεί να αφορά τη δημιουργία της χαρακτικής από τον Eisen.

Αντίτυπο του έργου φυλάσσεται σήμερα στο Fitzwilliam Museum του University of Cambridge, με αριθμό V.3-201 / Primary Reference 178042. Το συγκεκριμένο αντίτυπο εισήλθε στη συλλογή το 1879 ως δωρεά του Augustus Arthur VanSittart.

Άλλο αντίτυπο βρίσκεται στο Musée d’Art et d’Histoire της Γενεύης, με αριθμό απογραφής E 2016-1053. Το μουσείο καταγράφει διαστάσεις φύλλου 189 × 396 mm.

Οι διαστάσεις που εμφανίζονται στην αγορά διαφέρουν ανάλογα με το αντίτυπο και τον τρόπο μέτρησης. Το αντίτυπο που προσφέρεται σήμερα σε δημοπρασία περιγράφεται με μέγεθος εικόνας περίπου 17,8 × 40 εκ. και φύλλου περίπου 22 × 40 εκ.

Το έργο στην αγορά τέχνης

Η χαρακτική έχει εμφανιστεί και σε προηγούμενες ευρωπαϊκές δημοπρασίες.

Τον Ιούνιο του 2021, αντίτυπο προσφέρθηκε στη Λυών από τον οίκο Conan Belleville / Hôtel d’Ainay ως έργο του Charles Eisen (1720–1778) με τον ίδιο τίτλο. Περιγραφόταν ως:

«Eau-forte d’après un bas-relief d’ivoire»

— οξυγραφία δηλαδή βασισμένη σε ανάγλυφο από ελεφαντόδοντο — και χαρακτηριζόταν ως πολύ ωραίο αποτύπωμα. Η τότε εκτίμηση ήταν €60–80.

Το 2026 ένα ακόμη αντίτυπο εμφανίζεται στην 193η μεγάλη φθινοπωρινή δημοπρασία του Auktionshaus Blank GmbH στη Γερμανία, ως lot 961. Η τιμή εκκίνησης είναι €200, με εκτίμηση €200–400.

Το συγκεκριμένο φύλλο περιγράφεται ως χαρακτικό του 18ου αιώνα, με υδατόσημο στο κέντρο, κομμένα περιθώρια, ελαφρά foxing και περιορισμένο καφέ χρωματισμό του χαρτιού. Είναι τοποθετημένο σε passe-partout και προσφέρεται χωρίς κορνίζα.

Η σημασία του για την εικονογραφία της Νάξου

Η αξία της συγκεκριμένης χαρακτικής για την ιστορία της Νάξου δεν βρίσκεται στην τοπογραφική ακρίβεια — καθώς δεν απεικονίζει το πραγματικό νησί — αλλά στη θέση που κατείχε η Νάξος στην ευρωπαϊκή καλλιτεχνική και αρχαιοφιλική φαντασία του 18ου αιώνα.

Για τον Ευρωπαίο θεατή της εποχής, η Νάξος παρέμενε άρρηκτα συνδεδεμένη με τον αρχαίο μύθο: τον Διόνυσο, την Αριάδνη, το κρασί, τη γονιμότητα και τη διονυσιακή πομπή.

Η επιλογή του τίτλου «Ο θριαμβευτής Βάκχος επιστρέφει στο νησί της Νάξου» μετατρέπει έτσι το νησί σε μυθολογικό τόπο επιστροφής του θεού.

Πρόκειται για ένα μικρό αλλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικό τεκμήριο της μακράς ευρωπαϊκής εικονογραφικής παράδοσης που συνέδεσε τη Νάξο με τον Διόνυσο — μιας παράδοσης που επιβίωσε από την αρχαιότητα έως τη χαρακτική και την εκδοτική παραγωγή της Ευρώπης του 18ου αιώνα.

Charles-Dominique-Joseph Eisen (1720–1778)
Bacchus triomphant retourne dans l’Isle de Naxe
Οξυγραφία (eau-forte), 18ος αιώνας, περ. 1740–1780
Εκδότης: Georges-Louis Le Rouge, Παρίσι
Κατά παλαιό ανάγλυφο από ελεφαντόδοντο
Αντίτυπα: Fitzwilliam Museum, Cambridge, V.3-201· Musée d’Art et d’Histoire, Genève, E 2016-1053