Collection

1630 ΤΑΠΙΣΕΡΙ

Ο ΘΗΣΕΑΣ ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΠΕΙ ΤΗΝ ΑΡΙΑΔΝΗ ΣΤΗ ΝΑΞΟ

Μια μνημειακή φλαμανδική ταπισερί του 17ου αιώνα

Γύρω στο 1630, στα περίφημα εργαστήρια ταπισερί των Βρυξελλών, δημιουργήθηκε μια μνημειακή σειρά αφιερωμένη στην Ιστορία του Θησέα.

Ανάμεσα στις σκηνές της βρίσκεται μία που συνδέεται άμεσα και ονομαστικά με τη Νάξο:

«Ο Θησέας εγκαταλείπει την Αριάδνη στο νησί της Νάξου».

Η ταπισερί σχεδιάστηκε από τον σημαντικό Φλαμανδό καλλιτέχνη Anthonis Sallaert και υφάνθηκε στο εργαστήριο του Jan Raes του Νεότερου (Jan Raes II) στις Βρυξέλλες.

Πρόκειται για την όγδοη ταπισερί της σειράς της Ιστορίας του Θησέα.

Το έργο είναι υφασμένο από μετάξι και μαλλί και οι πραγματικές του διαστάσεις είναι εντυπωσιακές: περίπου 3,96 × 4,46 μέτρα.

Σήμερα ανήκει στις ισπανικές βασιλικές συλλογές και βρίσκεται στο Βασιλικό Ανάκτορο El Pardo, στη Μαδρίτη, έχοντας προέλευση από τη συλλογή του βασιλιά Φιλίππου Δ΄ της Ισπανίας.

Η Νάξος στην ιστορία του Θησέα

Η σκηνή παρουσιάζει ένα από τα διασημότερα επεισόδια της ελληνικής μυθολογίας.

Η Αριάδνη, κόρη του βασιλιά Μίνωα της Κρήτης, είχε βοηθήσει τον Θησέα να αντιμετωπίσει τον Μινώταυρο. Με τον περίφημο μίτο της, ο Αθηναίος ήρωας κατόρθωσε να βρει τον δρόμο της επιστροφής μέσα από τον Λαβύρινθο.

Μετά τη θανάτωση του Μινώταυρου, ο Θησέας εγκατέλειψε την Κρήτη παίρνοντας μαζί του την Αριάδνη.

Το ταξίδι τους προς την Αθήνα τούς έφερε στη Νάξο.

Εκεί συνέβη το επεισόδιο που έμελλε να συνδέσει για πάντα το όνομα του νησιού με την Αριάδνη.

Ο Θησέας αναχώρησε από τη Νάξο χωρίς εκείνη.

Οι αρχαίες πηγές διασώζουν διαφορετικές εκδοχές για τους λόγους της εγκατάλειψης: σε ορισμένες ο Θησέας εγκαταλείπει συνειδητά την Αριάδνη, ενώ σε άλλες η αναχώρησή του πραγματοποιείται ύστερα από θεϊκή παρέμβαση ή εντολή του Διονύσου.

Η εικόνα της εγκαταλελειμμένης Αριάδνης στη Νάξο έγινε ένα από τα πλέον διαχρονικά θέματα της ευρωπαϊκής τέχνης.

Τι βλέπουμε στην ταπισερί

Στο σωζόμενο έργο η αφήγηση δεν παρουσιάζεται σαν μια σύγχρονη, ρεαλιστική αναπαράσταση της αρχαιότητας.

Ο Θησέας εμφανίζεται ως ένας πολεμιστής που θα μπορούσε να ανήκει στον κόσμο της ευρωπαϊκής αυλικής τέχνης του 17ου αιώνα. Φορά εντυπωσιακή ενδυμασία και περικεφαλαία με μεγάλα φτερά, φέρει ξίφος και κρατά ένα μεγάλο κουπί.

Πίσω του βρίσκεται το πλοίο που θα τον απομακρύνει από τη Νάξο.

Στη θάλασσα διακρίνονται τα κύματα, οι ναύτες και το σκάφος, ενώ στο βάθος αναπτύσσεται ένα φανταστικό παράκτιο τοπίο.

Ο καλλιτέχνης δεν επιχειρεί να αναπαραστήσει την πραγματική γεωγραφία της Νάξου.

Όπως συμβαίνει συχνά στην ευρωπαϊκή τέχνη της εποχής, ο αρχαίος ελληνικός μύθος μεταφέρεται σε ένα τοπίο και σε έναν εικαστικό κόσμο οικείο στον θεατή του 17ου αιώνα.

Έτσι, η Νάξος της ταπισερί δεν είναι η Νάξος ενός χαρτογράφου ή ενός περιηγητή.

Είναι η μυθολογική Νάξος της ευρωπαϊκής φαντασίας.

Μια εικόνα ύψους σχεδόν τεσσάρων μέτρων

Η λεπτομέρεια αποκτά εντελώς διαφορετική διάσταση όταν αντιληφθεί κανείς το πραγματικό μέγεθος του έργου.

Η πλήρης ταπισερί έχει διαστάσεις περίπου:

396 × 446 εκ.

Πρόκειται δηλαδή για ένα μνημειακό έργο σχεδόν τεσσάρων μέτρων σε ύψος και τεσσεράμισι μέτρων σε πλάτος.

Η εικόνα που σήμερα βλέπουμε σε φωτογραφίες δεν μπορεί εύκολα να μεταδώσει την εντύπωση που θα προκαλούσε ένα τέτοιο έργο όταν κάλυπτε έναν ολόκληρο τοίχο ενός ανακτόρου.

Οι ταπισερί αυτού του είδους δεν ήταν απλές διακοσμητικές εικόνες. Αποτελούσαν αντικείμενα μεγάλης αξίας και κύρους, συνδυάζοντας ζωγραφική σύνθεση, εξαιρετικά απαιτητική υφαντική τεχνική και πολύτιμα υλικά.

Η παρουσία ενός επεισοδίου που εκτυλίσσεται ειδικά στη Νάξο μέσα σε μια τέτοια μνημειακή βασιλική σειρά είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτη.

Ο Anthonis Sallaert

Ο σχεδιασμός της σειράς αποδίδεται στον Anthonis Sallaert, Φλαμανδό ζωγράφο, σχεδιαστή και χαράκτη που δραστηριοποιήθηκε κυρίως στις Βρυξέλλες κατά το πρώτο μισό του 17ου αιώνα.

Ο Sallaert έγινε δάσκαλος στη συντεχνία των ζωγράφων των Βρυξελλών το 1613 και εργάστηκε για σημαντικούς εκκλησιαστικούς και αυλικούς παραγγελιοδότες.

Ιδιαίτερη θέση στο έργο του κατέχουν τα σχέδια για ταπισερί.

Ανάμεσα στις σημαντικότερες κοσμικές συνθέσεις του συγκαταλέγεται ακριβώς η Ιστορία του Θησέα, που σχεδιάστηκε κατά τις πρώτες δεκαετίες του 17ου αιώνα και μεταφέρθηκε στον αργαλειό από το εργαστήριο του Jan Raes του Νεότερου.

Το εργαστήριο του Jan Raes του Νεότερου

Οι Βρυξέλλες αποτελούσαν ήδη από τον 15ο και τον 16ο αιώνα ένα από τα σημαντικότερα ευρωπαϊκά κέντρα παραγωγής πολυτελών ταπισερί.

Μέσα σε αυτή την παράδοση δραστηριοποιήθηκε η οικογένεια Raes, μία από τις γνωστές οικογένειες υφαντουργών της πόλης.

Η σειρά του Θησέα κατασκευάστηκε στο εργαστήριο του Jan Raes II — Jan Raes του Νεότερου, ο οποίος δραστηριοποιήθηκε στις Βρυξέλλες κατά το πρώτο μισό του 17ου αιώνα.

Η διαδικασία απαιτούσε στενή συνεργασία ανάμεσα στον καλλιτέχνη που δημιουργούσε το αρχικό σχέδιο —το λεγόμενο cartoon— και στους εξειδικευμένους τεχνίτες που το μετέφεραν σε τεράστια υφαντή επιφάνεια.

Το αποτέλεσμα ήταν στην ουσία μια ζωγραφική με νήματα.

Στην περίπτωση της συγκεκριμένης ταπισερί χρησιμοποιήθηκαν μαλλί και μετάξι, επιτρέποντας πλούσιες χρωματικές διαβαθμίσεις και λεπτομέρειες.

Η όγδοη σκηνή μιας μεγαλύτερης αφήγησης

Η σημασία του έργου γίνεται ακόμη μεγαλύτερη όταν το δούμε όχι μεμονωμένα, αλλά ως μέρος μιας ολόκληρης αφηγηματικής σειράς.

Η συγκεκριμένη ταπισερί είναι η όγδοη σκηνή της Ιστορίας του Θησέα.

Η σειρά ακολουθούσε τα επεισόδια της ζωής του μυθικού ήρωα, δημιουργώντας μια μνημειακή εικονογραφημένη αφήγηση.

Και το ενδιαφέρον για τη Νάξο δεν σταματά στην όγδοη ταπισερί.

Η αμέσως επόμενη, ένατη ταπισερί, παρουσιάζει τη συνέχεια της ιστορίας:

«Ο Βάκχος παίρνει την Αριάδνη ως σύζυγό του».

Έτσι η Νάξος βρίσκεται ουσιαστικά στο κέντρο δύο διαδοχικών σκηνών της σειράς.

Στην πρώτη, ο Θησέας εγκαταλείπει την Αριάδνη στο νησί.

Στην επόμενη, ο Διόνυσος —ο Βάκχος των Ρωμαίων— εμφανίζεται και την παίρνει ως σύζυγό του.

Η δραματική εγκατάλειψη μετατρέπεται έτσι σε θεϊκή ένωση.

Από τις Βρυξέλλες στη βασιλική συλλογή της Ισπανίας

Η ταπισερί πέρασε στην περίφημη συλλογή του Φιλίππου Δ΄ της Ισπανίας, ενός από τους σημαντικότερους βασιλικούς συλλέκτες και προστάτες των τεχνών του 17ου αιώνα.

Σήμερα το έργο βρίσκεται στο Palacio Real de El Pardo, το βασιλικό ανάκτορο του El Pardo κοντά στη Μαδρίτη.

Η καταγραφή του έργου το τοποθετεί στην Άνω Στοά του Patio de los Austrias.

Έτσι ένα έργο που δημιουργήθηκε στις Βρυξέλλες περίπου το 1630, βασισμένο σε έναν αρχαιοελληνικό μύθο που εκτυλίσσεται στη Νάξο, κατέληξε να αποτελεί μέρος των βασιλικών συλλογών της Ισπανίας.

Η Νάξος στις ευρωπαϊκές βασιλικές συλλογές

Η ταπισερί αποτελεί ένα ιδιαίτερα σημαντικό τεκμήριο για την ιστορία της εικόνας της Νάξου στην Ευρώπη.

Δεν είναι χάρτης.

Δεν είναι περιηγητική απεικόνιση.

Δεν αποτελεί μαρτυρία για την πραγματική μορφή του νησιού τον 17ο αιώνα.

Μαρτυρεί όμως κάτι διαφορετικό και εξαιρετικά ενδιαφέρον:

τη δύναμη με την οποία το όνομα της Νάξου είχε συνδεθεί στην ευρωπαϊκή πολιτιστική μνήμη με τον Θησέα, την Αριάδνη και τον Διόνυσο.

Περίπου το 1630, σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα καλλιτεχνικής παραγωγής της Ευρώπης, δημιουργήθηκε ένα μνημειακό έργο σχεδόν είκοσι τετραγωνικών μέτρων με θέμα ένα επεισόδιο που κατονομάζεται ρητά:

«Ο Θησέας εγκαταλείπει την Αριάδνη στο νησί της Νάξου».

Από τις Βρυξέλλες στη Μαδρίτη και από την ελληνική αρχαιότητα στις ευρωπαϊκές αυλές του 17ου αιώνα, η Νάξος εξακολουθεί να εμφανίζεται όχι μόνο ως γεωγραφικός τόπος αλλά ως τόπος του μύθου.

Και η συγκεκριμένη ταπισερί αποτελεί μία από τις πιο εντυπωσιακές μνημειακές απεικονίσεις αυτής της μυθολογικής Νάξου.

⸻

ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ

Τίτλος: Theseus abandons Ariadne on the island of Naxos
Ελληνικός τίτλος: Ο Θησέας εγκαταλείπει την Αριάδνη στο νησί της Νάξου
Σειρά: History of Theseus — Ιστορία του Θησέα
Αριθμός στη σειρά: 8η ταπισερί
Σχεδιασμός / πρότυπο: Anthonis Sallaert
Κατασκευή: Εργαστήριο Jan Raes του Νεότερου (Jan Raes II)
Τόπος κατασκευής: Βρυξέλλες
Χρονολόγηση: περ. 1630
Υλικό: Μετάξι και μαλλί
Διαστάσεις: 396 × 446 εκ.
Προέλευση: Συλλογή Φιλίππου Δ΄ της Ισπανίας
Σημερινή θέση: Palacio Real de El Pardo, Μαδρίτη, Ισπανία
Θέμα: Η εγκατάλειψη της Αριάδνης από τον Θησέα στη Νάξο

ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

Palacio Real de El Pardo / ισπανικές βασιλικές συλλογές — Historia de Teseo, όγδοη ταπισερί.

Bridgeman Images — Flemish tapestry. Series Story of Theseus. Theseus abandons Ariadne on the island of Naxos, Image ID MAE7209310.

Βιβλιογραφικές καταγραφές της σειράς History of Theseus, Anthonis Sallaert / Jan Raes II, Brussels, ca. 1630.