Collection

1570 ΓΑΣΟΣ ΝΑΞΟΣ ΒΑΤΤΟΛΟΓΟΝΟΣ

1570 — «ΝΑΞΟΣ» σε γερμανική σάτιρα της Αντιμεταρρύθμισης

Το 1570, στο Ingolstadt της Βαυαρίας, ο καθολικός θεολόγος και πολεμικός συγγραφέας Johannes Nas (1534–1590) εξέδωσε ένα ιδιαίτερα σπάνιο σατιρικό έργο στο πλαίσιο των θρησκευτικών αντιπαραθέσεων της Μεταρρύθμισης.

Στην κορυφή της σελίδας τίτλου εμφανίζεται, με ελληνικούς τυπογραφικούς χαρακτήρες, η παράξενη φράση:

ΓΑΣΟΣ ΝΑΞΟΣ ΒΑΤΤΟΛΟΓΟΝΟΣ

και ακριβώς από κάτω η λατινίζουσα μορφή:

GAsinus Nasi BattimontAnus

Το έργο αποτελούσε απάντηση του Johannes Nas στον λουθηρανό θεολόγο Georg Nigrinus Battimontanus (Georg Schwartz), με τον οποίο είχε εμπλακεί σε έντονη προσωπική και θεολογική πολεμική. Τα κεφαλαία γράμματα της δεύτερης φράσης σχηματίζουν το G.N.B., δηλαδή Georg Nigrinus Battimontanus, τον βασικό στόχο της σάτιρας.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ελληνική φράση. Το ΒΑΤΤΟΛΟΓΟΝΟΣ αποτελεί προφανώς ελληνίζοντα σατιρικό σχηματισμό που παραπέμπει στη «βαττολογία» — την άσκοπη, επαναλαμβανόμενη πολυλογία. Αυτό δείχνει ότι η χρήση ελληνικών δεν είναι τυχαία διακόσμηση αλλά μέρος ενός περίτεχνου γλωσσικού παιχνιδιού.

Ανάμεσα στις τρεις λέξεις βρίσκεται όμως η απολύτως ευδιάκριτη:

ΝΑΞΟΣ

Το Ξ είναι πραγματικό ελληνικό ξ και όχι λατινικό s, ή σύγχρονη μεταγραφή. Η ίδια μορφή Naxos καταγράφεται στις βιβλιογραφικές περιγραφές του έργου και επαναλαμβάνεται στη δεύτερη έκδοση του 1571. Συνεπώς πρόκειται για συνειδητή επιλογή του συγγραφέα ή του τυπογράφου και όχι για τυπογραφικό ατύχημα.

Τι σημαίνει όμως εδώ το ΝΑΞΟΣ;

Η μέχρι σήμερα έρευνα δεν έχει εντοπίσει τεκμήριο που να αποδεικνύει ότι πρόκειται για αναφορά στη νήσο Νάξο. Ούτε ο Johannes Nas ούτε ο Georg Nigrinus φαίνεται να είχαν γνωστή προσωπική σχέση με το νησί, ενώ το περιεχόμενο του έργου αφορά πρωτίστως τη μεταξύ τους θρησκευτική και σατιρική αντιπαράθεση.

Η πιθανότερη ερμηνεία είναι επομένως ότι το ΝΑΞΟΣ αποτελεί μέρος της ψευδοελληνικής μεταμόρφωσης του ονόματος Nas/Nasi, όπως και ολόκληρη η φράση ΓΑΣΟΣ ΝΑΞΟΣ ΒΑΤΤΟΛΟΓΟΝΟΣ αποτελεί σατιρικό παράλληλο του GAsinus Nasi BattimontAnus.

Ωστόσο, παραμένει ένα ενδιαφέρον φιλολογικό ερώτημα: γιατί επιλέχθηκε συγκεκριμένα η μορφή ΝΑΞΟΣ, με Ξ, η οποία συμπίπτει ακριβώς με το ελληνικό όνομα της Νάξου;

Μέχρι σήμερα δεν έχει εντοπιστεί στο ίδιο το έργο ή στη σχετική βιβλιογραφία σαφής εξήγηση αυτής της επιλογής. Για τον λόγο αυτό, μια συνειδητή λόγια αναφορά στη Νάξο δεν μπορεί να αποδειχθεί — αλλά ούτε μπορεί να αποκλειστεί απολύτως.

Το τεκμήριο παρουσιάζεται εδώ ακριβώς γι’ αυτή την ιδιαιτερότητά του: όχι ως αποδεδειγμένη ιστορική αναφορά στη Νάξο, αλλά ως ένα εντυπωσιακό και ακόμη ανεξήγητο παράδειγμα της εμφάνισης της λέξης «ΝΑΞΟΣ» σε γερμανικό έντυπο του 1570.

Johannes Nas, Gasos Naxos Battologonos. Gasinus Nasi BattimontAnus, Ingolstadt, 1570 — VD16 N 114.
Δεύτερη έκδοση: Ingolstadt, 1571 — VD16 N 115.