Collection

1620 ΑΡΙΑΔΝΗ Κ ΒΑΚΧΟΣ

ΒΑΚΧΟΣ ΚΑΙ ΑΡΙΑΔΝΗ ΜΕ ΤΗ ΝΑΞΟ ΣΤΟ ΒΑΘΟΣ

Φλαμανδική Σχολή, τέλη 16ου αιώνα

Ένα εντυπωσιακό και ασυνήθιστα μεγάλων διαστάσεων έργο της Φλαμανδικής Σχολής των τελών του 16ου αιώνα συνδέει τη Νάξο με έναν από τους διασημότερους μύθους της αρχαιότητας: τη συνάντηση του Διονύσου και της Αριάδνης.

Ο πίνακας καταγράφεται με τον τίτλο «Bacchus et Ariane avec le Colosse de Rhodes et l’île de Naxos en arrière-plan» — «Βάκχος και Αριάδνη με τον Κολοσσό της Ρόδου και το νησί της Νάξου στο βάθος».

Πρόκειται για ελαιογραφία σε καμβά, διαστάσεων 98 × 224 εκ., έργο άγνωστου ζωγράφου που αποδίδεται στον κύκλο του Gillis Coignet (περ. 1542–1599), σημαντικού Φλαμανδού καλλιτέχνη της ύστερης Αναγέννησης.

Η χρονολόγηση που δίνεται στην επίσημη καταγραφή του έργου είναι τέλη του 16ου αιώνα.

Ο Διόνυσος και η Αριάδνη

Στην αριστερή πλευρά της σύνθεσης δεσπόζει η Αριάδνη, καθισμένη κάτω από ένα δέντρο και ένα βαθύ κόκκινο ύφασμα. Μπροστά της στέκεται ο Βάκχος — ο ελληνικός Διόνυσος — σχεδόν γυμνός και στεφανωμένος με φύλλα αμπέλου.

Η σκηνή παραπέμπει στη μυθική συνάντηση των δύο μορφών στη Νάξο.

Η Αριάδνη, κόρη του βασιλιά Μίνωα της Κρήτης, είχε βοηθήσει τον Θησέα να σκοτώσει τον Μινώταυρο και να βρει τον δρόμο της επιστροφής από τον Λαβύρινθο, δίνοντάς του τον περίφημο μίτο.

Έφυγε από την Κρήτη μαζί του, όμως στη διάρκεια του ταξιδιού τους ο Θησέας την εγκατέλειψε στη Νάξο.

Εκεί, σύμφωνα με την αρχαία μυθολογική παράδοση, τη συνάντησε ο Διόνυσος. Ο θεός την ερωτεύθηκε και την έκανε σύζυγό του, μετατρέποντας έτσι τη Νάξο από τόπο εγκατάλειψης σε τόπο μιας θεϊκής ένωσης.

Ο μύθος αυτός αποτέλεσε επί αιώνες ένα από τα δημοφιλέστερα θέματα της ευρωπαϊκής τέχνης και ενίσχυσε ακόμη περισσότερο την πανάρχαια σύνδεση της Νάξου με τον Διόνυσο.

Η Νάξος στο βάθος

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η δεξιά πλευρά του πίνακα.

Πίσω από τις δύο κεντρικές μορφές ανοίγεται ένα εκτεταμένο θαλάσσιο τοπίο. Στη θάλασσα διακρίνονται ιστιοφόρα πλοία, ενώ στον ορίζοντα εμφανίζονται ακτές και ορεινοί όγκοι.

Σύμφωνα με την επίσημη περιγραφή του έργου, στο βάθος απεικονίζεται το νησί της Νάξου.

Δεν πρόκειται, ωστόσο, για τοπογραφικά πιστή εικόνα του νησιού.

Ο άγνωστος Φλαμανδός ζωγράφος δημιουργεί μια φανταστική Νάξο, όπως μπορούσε να την αντιληφθεί ένας Ευρωπαίος καλλιτέχνης στα τέλη του 16ου αιώνα μέσα από τα αρχαία κείμενα, τη μυθολογία και τη γεωγραφική γνώση της εποχής του.

Ακριβώς γι’ αυτό η εικόνα έχει ιδιαίτερη ιστορική αξία.

Δεν μας δείχνει πώς ήταν πραγματικά η Νάξος.

Μας δείχνει πώς η Νάξος υπήρχε στην ευρωπαϊκή φαντασία της Αναγέννησης.

Ο Κολοσσός της Ρόδου

Ακόμη πιο παράδοξη είναι η παρουσία μιας τεράστιας ανθρώπινης μορφής μέσα στο θαλάσσιο τοπίο.

Στην επίσημη περιγραφή του πίνακα η μορφή αυτή ταυτίζεται με τον Κολοσσό της Ρόδου, ένα από τα Επτά Θαύματα του αρχαίου κόσμου.

Η ταυτόχρονη παρουσία της Νάξου και του Κολοσσού της Ρόδου δεν έχει, φυσικά, γεωγραφική ακρίβεια.

Αποκαλύπτει όμως τον τρόπο με τον οποίο ο καλλιτέχνης αντιμετώπισε το Αιγαίο: όχι ως πραγματικό γεωγραφικό χώρο, αλλά ως ένα φανταστικό τοπίο της ελληνικής αρχαιότητας, μέσα στο οποίο μπορούσαν να συνυπάρχουν διαφορετικοί μύθοι, νησιά και διάσημα μνημεία.

Ο Κολοσσός λειτουργεί ως σύμβολο του αρχαίου ελληνικού κόσμου.

Η Νάξος, αντίστοιχα, λειτουργεί ως το κατεξοχήν νησί του Διονύσου και της Αριάδνης.

Η Νάξος στη Φλαμανδική Αναγέννηση

Το γεγονός ότι ένα έργο της Φλαμανδικής Σχολής των τελών του 16ου αιώνα χρησιμοποιεί τη Νάξο ως σκηνικό παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Ο πίνακας δημιουργήθηκε εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από το Αιγαίο, πιθανότατα από έναν καλλιτέχνη που δεν είχε επισκεφθεί ποτέ το νησί.

Κι όμως, η Νάξος ήταν αναγνωρίσιμη στον μορφωμένο ευρωπαϊκό κόσμο μέσα από την κλασική γραμματεία και κυρίως μέσα από τον μύθο της Αριάδνης.

Έτσι το πραγματικό νησί μετατρέπεται σε έναν τόπο της ευρωπαϊκής πολιτιστικής μνήμης.

Την ίδια περίπου εποχή, στα τέλη του 16ου αιώνα, χαρτογράφοι και ναυτικοί σχεδίαζαν τη Νάξο στα περίφημα isolarii, καταγράφοντας τις ακτές, τα λιμάνια και τα ακρωτήριά της.

Εδώ συμβαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό.

Δεν έχουμε τη Νάξο των χαρτογράφων και των ναυτικών.

Έχουμε τη Νάξο των ποιητών, των μύθων και των ζωγράφων.

Ο κύκλος του Gillis Coignet

Ο πίνακας αποδίδεται στον κύκλο του Gillis Coignet, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι θεωρείται έργο του ίδιου του καλλιτέχνη.

Ο Gillis Coignet γεννήθηκε περίπου το 1542 στην Αμβέρσα και πέθανε το 1599 στο Αμβούργο. Υπήρξε μία από τις ενδιαφέρουσες μορφές της φλαμανδικής ζωγραφικής του δεύτερου μισού του 16ου αιώνα και δραστηριοποιήθηκε στην Αμβέρσα, στο Άμστερνταμ και αργότερα στο Αμβούργο.

Η αναφορά «κύκλος του Gillis Coignet» τοποθετεί τον άγνωστο δημιουργό του έργου μέσα στο καλλιτεχνικό περιβάλλον ή στην άμεση επιρροή του Coignet.

Η επιλογή ενός θέματος από την ελληνική μυθολογία είναι απολύτως χαρακτηριστική της ευρωπαϊκής τέχνης της ύστερης Αναγέννησης, όταν οι ιστορίες της κλασικής αρχαιότητας αποτελούσαν σημαντική πηγή έμπνευσης για τους καλλιτέχνες τόσο της Ιταλίας όσο και της Βόρειας Ευρώπης.

Ένα έργο μήκους περισσότερο από δύο μέτρα

Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλούν και οι διαστάσεις του πίνακα.

Με ύψος 98 εκ. και μήκος 224 εκ., πρόκειται για μια εξαιρετικά επιμήκη σύνθεση, μήκους μεγαλύτερου των δύο μέτρων.

Η μορφή αυτή επιτρέπει στον ζωγράφο να αναπτύξει σχεδόν κινηματογραφικά την αφήγησή του: από την προσωπική και ερωτική σκηνή του Διονύσου και της Αριάδνης στα αριστερά, το βλέμμα οδηγείται σταδιακά προς τη θάλασσα, τα πλοία και το μυθικό αιγαιακό τοπίο στα δεξιά.

Οι δύο πρωταγωνιστές και το νησί συνυπάρχουν έτσι μέσα στην ίδια μεγάλη πανοραμική σύνθεση.

Η επανεμφάνιση του έργου το 2024

Ο πίνακας εμφανίστηκε σε δημοπρασία του βελγικού οίκου Horta στις Βρυξέλλες, στις 7 Οκτωβρίου 2024, ως Lot 89.

Στον κατάλογο καταγράφηκε ως:

«École flamande fin 16e»
Φλαμανδική Σχολή, τέλη 16ου αιώνα

και

«Entourage de Gillis Coignet»
Κύκλος του Gillis Coignet.

Η εκτίμηση του έργου ήταν 3.000–5.000 ευρώ, ενώ το αποτέλεσμα της δημοπρασίας έφθασε τις 9.000 ευρώ.

Η καταγραφή αναφέρει επίσης ότι πρόκειται για λάδι σε καμβά με μεταγενέστερη επένδυση και ότι το έργο παρουσιάζει αποκαταστάσεις.

Η μυθολογική Νάξος

Η αξία του έργου για την εικονογραφική ιστορία της Νάξου δεν βρίσκεται στην ακρίβεια του τοπίου του.

Βρίσκεται σε κάτι διαφορετικό.

Αποδεικνύει πόσο μακριά είχε ταξιδέψει η εικόνα της Νάξου στην ευρωπαϊκή συνείδηση ήδη από τον 16ο αιώνα.

Σε έναν μεγάλο φλαμανδικό καμβά, δημιουργημένο μακριά από την Ελλάδα, ο Διόνυσος συναντά την Αριάδνη, ο Κολοσσός της Ρόδου αναδύεται μέσα σε ένα φανταστικό Αιγαίο και στον ορίζοντα βρίσκεται η Νάξος.

Πραγματική γεωγραφία, αρχαίος μύθος και αναγεννησιακή φαντασία ενώνονται σε μία εικόνα.

Και στο κέντρο αυτής της ιστορίας βρίσκεται για ακόμη μία φορά η Νάξος — το νησί του Διονύσου και της Αριάδνης.

⸻

ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ

Τίτλος: Bacchus et Ariane avec le Colosse de Rhodes et l’île de Naxos en arrière-plan
Ελληνικός τίτλος: Βάκχος και Αριάδνη με τον Κολοσσό της Ρόδου και τη Νάξο στο βάθος
Καλλιτέχνης: Άγνωστος
Απόδοση: Φλαμανδική Σχολή — κύκλος του Gillis Coignet
Χρονολόγηση: Τέλη 16ου αιώνα
Τεχνική: Λάδι σε καμβά
Διαστάσεις: 98 × 224 εκ.
Κατάσταση: Καμβάς με μεταγενέστερη επένδυση· αναφέρονται αποκαταστάσεις
Θέμα: Διόνυσος και Αριάδνη — Νάξος — Κολοσσός της Ρόδου

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΔΗΜΟΠΡΑΣΙΑΣ

Οίκος: Horta, Βρυξέλλες
Ημερομηνία: 7 Οκτωβρίου 2024
Lot: 89
Εκτίμηση: €3.000–5.000
Αποτέλεσμα: €9.000

ΠΗΓΗ

Horta Auction House, Brussels, École flamande fin 16e, Entourage de Gillis Coignet, Bacchus et Ariane avec le Colosse de Rhodes et l’île de Naxos en arrière-plan, Lot 89, 7 October 2024.