Collection

1598 NICSIA

NICSIA, 1598

Η Νάξος στον χάρτη του Giuseppe Rosaccio

Στα τέλη του 16ου αιώνα, όταν η χαρτογραφία της Μεσογείου γνώριζε ιδιαίτερη άνθηση στη Βενετία, η Νάξος αποτυπώθηκε σε έναν από τους χαρακτηριστικότερους έντυπους χάρτες της εποχής. Με τον τίτλο «NICSIA», την ονομασία με την οποία συναντάται συχνά η Νάξος στις δυτικές πηγές της περιόδου, ο χάρτης περιλαμβάνεται στο περίφημο έργο του Ιταλού γεωγράφου και κοσμογράφου Giuseppe (Gioseppe) Rosaccio, Viaggio da Venetia a Costantinopoli per mare, e per terra, & insieme quello di Terra Santa, που εκδόθηκε στη Βενετία το 1598 από τον Giacomo Franco. (Google Books)

Πρόκειται για μία μικρή χαλκογραφία, περίπου 10 × 17,5 εκ., η οποία αποτελεί σήμερα πολύτιμη μαρτυρία για τον τρόπο με τον οποίο η Νάξος γινόταν αντιληπτή και παρουσιαζόταν στον ευρωπαϊκό κόσμο στα τέλη του 16ου αιώνα. Βιβλιογραφικά ο χάρτης καταγράφεται ως Zacharakis 2960/1942, ενώ σωζόμενα αντίτυπα και ψηφιακές αναπαραγωγές του βρίσκονται σήμερα σε σημαντικές συλλογές. (frattisauctions.gr)

Ο Giuseppe Rosaccio

Ο Giuseppe Rosaccio υπήρξε μία χαρακτηριστική πολυσχιδής προσωπικότητα της ύστερης Αναγέννησης. Γεννήθηκε στο Pordenone της βορειοανατολικής Ιταλίας, πιθανότατα γύρω στο 1530, και πέθανε περίπου το 1620. Σπούδασε φιλοσοφία και ιατρική στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας, αλλά η δραστηριότητά του επεκτάθηκε πολύ πέρα από την ιατρική: υπήρξε γεωγράφος, κοσμογράφος, χαρτογράφος, αστρονόμος, συγγραφέας και ταξιδιώτης. (Treccani)

Η παραγωγή του ήταν εντυπωσιακή. Ασχολήθηκε με τη γεωγραφία, την κοσμογραφία και την αστρονομία, δημιούργησε παγκόσμιους και περιφερειακούς χάρτες και επιμελήθηκε ακόμη και έκδοση της Γεωγραφίας του Πτολεμαίου. Τα έργα του απευθύνονταν όχι αποκλειστικά σε λόγιους αλλά και σε ένα ευρύτερο κοινό που ενδιαφερόταν για τον κόσμο, τα ταξίδια και τις νέες γεωγραφικές γνώσεις. (Treccani)

Από τη Βενετία στην Κωνσταντινούπολη

Ο χάρτης της Νάξου δεν κυκλοφόρησε ως ανεξάρτητο έργο. Αποτελούσε μέρος ενός ιδιαίτερα ενδιαφέροντος ταξιδιωτικού και γεωγραφικού βιβλίου του Rosaccio με τίτλο:

Viaggio da Venetia a Costantinopoli per mare, e per terra, & insieme quello di Terra Santa.

Το βιβλίο εκδόθηκε στη Βενετία το 1598 και περιείχε 72 γεωγραφικές και χωρογραφικές απεικονίσεις. Όπως αναφέρει ο ίδιος ο τίτλος του έργου, περιγράφονταν πόλεις, κάστρα, λιμάνια, κόλποι, νησιά, βουνά, ποτάμια και θάλασσες που συναντούσε κανείς κατά μήκος της διαδρομής προς την Κωνσταντινούπολη και τους Αγίους Τόπους. Το βιβλίο παρουσιαζόταν μάλιστα ως έργο χρήσιμο σε εμπόρους, ναυτικούς και μελετητές της γεωγραφίας. (Google Books)

Στο έργο αυτό η Νάξος εντάσσεται σε μια ολόκληρη ακολουθία απεικονίσεων της ανατολικής Μεσογείου. Ανάμεσα στις χαρτογραφικές παραστάσεις συναντώνται η Ρόδος, η Κάρπαθος, η Σαντορίνη, η Ανάφη, η Αστυπάλαια, η Κως, η Αμοργός, η Νάξος, η Μήλος, η Κέα, η Εύβοια, η Τήνος, η Πάτμος, η Ικαρία, η Σάμος, η Χίος, η Σκύρος, η Λέσβος και η Λήμνος. (eng.travelogues.gr)

Η Νάξος επομένως δεν παρουσιάζεται απομονωμένη. Αποτελεί έναν από τους κρίκους μιας νοητής θαλάσσιας διαδρομής που συνδέει τη Βενετία με την ανατολική Μεσόγειο.

Η παράδοση των «Νησολογίων»

Ο χάρτης ανήκει στη μεγάλη αναγεννησιακή παράδοση των isolarii, των λεγόμενων «νησολογίων»: βιβλίων στα οποία οι χάρτες και οι απεικονίσεις μεμονωμένων νησιών συνδυάζονταν με γεωγραφικές, ιστορικές ή ταξιδιωτικές πληροφορίες.

Ο Rosaccio προχώρησε ένα βήμα περισσότερο, συνδυάζοντας την παράδοση του έντυπου νησολογίου με εκείνη των ταξιδιωτικών και προσκυνηματικών χρονικών. Το αποτέλεσμα ήταν ένα έργο που λειτουργούσε ταυτόχρονα ως γεωγραφικό βοήθημα, ταξιδιωτική αφήγηση και εικονογραφημένος οδηγός της ανατολικής Μεσογείου. (eng.travelogues.gr)

Ο χάρτης της Νάξου του 1598 πρέπει επίσης να τοποθετηθεί μέσα σε μία παλαιότερη βενετική χαρτογραφική παράδοση.

Λίγες δεκαετίες νωρίτερα, ο Giovanni Francesco Camocio είχε ήδη συμπεριλάβει τη Νάξο στο περίφημο νησολόγιό του Isole famose, porti, fortezze e terre maritime. Η χαρτογραφική παραγωγή του Camocio επηρέασε άμεσα μεταγενέστερα έργα και ειδικότερα τα νησολόγια του Donato Bertelli και του Giuseppe Rosaccio. (el.travelogues.gr)

Επομένως, η Nicsia του Rosaccio αποτελεί ταυτόχρονα νέο χάρτη του 1598 και συνέχεια μιας εικονογραφικής και χαρτογραφικής παράδοσης που είχε ήδη διαμορφωθεί στη Βενετία κατά τις προηγούμενες δεκαετίες.

Τι βλέπουμε στον χάρτη

Η Νάξος αποδίδεται σχηματικά, με ιδιαίτερα έντονο ανάγλυφο. Ο χαράκτης δεν επιχειρεί τη γεωμετρική ακρίβεια ενός σύγχρονου χάρτη. Βουνά, οικισμοί, εκκλησίες και άλλα σημεία του νησιού παρουσιάζονται εικονογραφικά, ώστε ο αναγνώστης να αποκτήσει μία άμεση οπτική αντίληψη του τόπου.

Στο επάνω μέρος διακρίνεται ο τίτλος NICSIA, ενώ γύρω από τη Νάξο απεικονίζονται μικρότερα νησιά και βραχονησίδες.

Στην εσωτερική γεωγραφία του νησιού σημειώνονται επιλεγμένοι οικισμοί και τοπωνύμια. Ιδιαίτερη θέση κατέχει η Χώρα της Νάξου, η οποία αποδίδεται ως οχυρωμένος οικισμός, αντανακλώντας τη σημασία που εξακολουθούσε να έχει το Κάστρο ως το κυρίαρχο αστικό και αμυντικό σημείο του νησιού.

Ο χάρτης, επομένως, δεν πρέπει να διαβαστεί ως ακριβής τοπογραφική αποτύπωση. Είναι περισσότερο μία εικόνα της Νάξου όπως την αντιλαμβανόταν και την αναπαριστούσε η δυτικοευρωπαϊκή χαρτογραφία του τέλους του 16ου αιώνα.

Μια Νάξος ανάμεσα σε δύο εποχές

Η χρονολογία του χάρτη, 1598, έχει ιδιαίτερη ιστορική σημασία.

Έχουν περάσει μόλις περίπου τρεις δεκαετίες από την οριστική κατάλυση της λατινικής ηγεμονίας των Κυκλάδων και την ενσωμάτωση της Νάξου στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ωστόσο οι πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές σχέσεις του νησιού με τη Βενετία και γενικότερα με τον ιταλικό χώρο δεν εξαφανίστηκαν.

Ο χάρτης του Rosaccio δημιουργείται ακριβώς μέσα σε αυτή τη μεταβατική πραγματικότητα.

Η Νάξος είναι πλέον οθωμανικό έδαφος, αλλά εξακολουθεί να βρίσκεται μέσα στον γεωγραφικό και πνευματικό ορίζοντα της Βενετίας. Η ίδια η ύπαρξη της Nicsia σε ένα βενετικό ταξιδιωτικό έργο αποτελεί χαρακτηριστική μαρτυρία της συνεχιζόμενης σημασίας των Κυκλάδων για τη ναυσιπλοΐα, το εμπόριο και τη γεωγραφική γνώση της ανατολικής Μεσογείου.

Ένα μικρό χαρακτικό με μεγάλη ιστορική αξία

Με διαστάσεις μόλις περίπου 10 × 17,5 εκατοστά, η Nicsia του Giuseppe Rosaccio είναι ένα μικρό αντικείμενο. Η ιστορική της σημασία, όμως, είναι πολύ μεγαλύτερη από το μέγεθός της.

Αποτελεί μέρος μιας αλυσίδας χαρτογραφικών απεικονίσεων μέσα από τις οποίες μπορούμε να παρακολουθήσουμε πώς μεταβάλλεται η εικόνα της Νάξου στους ευρωπαϊκούς χάρτες από τον 15ο έως τον 17ο αιώνα.

Πριν από τον Rosaccio συναντούμε τη Νάξο σε παλαιότερα νησολόγια και στον χάρτη του Camocio· μετά από αυτόν ακολουθούν νέες απεικονίσεις, όπως εκείνες του Tomaso Porcacchi και αργότερα του Marco Boschini και του Vincenzo Coronelli. Η ύπαρξη όλων αυτών των διαφορετικών εκδοχών επιτρέπει σήμερα τη συγκριτική μελέτη της εξέλιξης της χαρτογραφικής εικόνας του νησιού. (Wikimedia Commons)

Η Nicsia του 1598 βρίσκεται ακριβώς σε ένα κρίσιμο σημείο αυτής της ιστορίας: στο τέλος του 16ου αιώνα, όταν η Αναγέννηση, η ανάπτυξη της τυπογραφίας, η βενετική ναυτική παράδοση και το αυξανόμενο ευρωπαϊκό ενδιαφέρον για την ανατολική Μεσόγειο συναντώνται πάνω σε ένα μικρό φύλλο χαρτιού.

Και πάνω σε αυτό το φύλλο βρίσκεται η Νάξος.

⸻

Στοιχεία τεκμηρίου

Τίτλος: Nicsia
Θέμα: Χάρτης της Νάξου
Δημιουργός: Giuseppe / Gioseppe Rosaccio
Χρονολογία: 1598
Τόπος έκδοσης: Βενετία
Εκδότης: Giacomo Franco
Τεχνική: Χαλκογραφία
Διαστάσεις χαρακτικού: περίπου 10 × 17,5 εκ.
Έργο: Viaggio da Venetia a Costantinopoli per mare, e per terra, & insieme quello di Terra Santa
Βιβλιογραφική αναφορά χάρτη: Zacharakis 2960/1942
Σελίδα: 60
Αριθμός πλάκας: 53. (Paralos Gallery)

Πηγές – Βιβλιογραφία

Giuseppe Rosaccio, Viaggio da Venetia a Costantinopoli per mare, e per terra, & insieme quello di Terra Santa, Venezia, Giacomo Franco, 1598.

Γεννάδειος Βιβλιοθήκη – Συλλογή Χαρτών, καταχώριση Nicsia, Gioseppe Rosaccio, 1598.

Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη, Με το βλέμμα των περιηγητών – Τόποι, Μνημεία, Άνθρωποι, συλλογή Giuseppe Rosaccio.

George Tolias / Leonora Navari et al., βιβλιογραφία και μελέτες για την ιστορική χαρτογραφία και τα έντυπα νησολόγια.

Christos G. Zacharakis, A Catalogue of Printed Maps of Greece, 1477–1800, καταχώριση Rosaccio 2960/1942.