Collection

1590 NIXIA

NIXIA, 1590

Η Νάξος στο χειρόγραφο νησολόγιο του Antonio Millo

Το 1590, ένας Έλληνας ναυτικός και χαρτογράφος που δραστηριοποιούνταν στη Βενετία αποτύπωσε τη Νάξο σε έναν εξαιρετικά ενδιαφέροντα χειρόγραφο χάρτη. Το όνομά του ήταν Antonio Millo, ή Antonio da Milo, και η καταγωγή του συνδεόταν με τη Μήλο.

Ο χάρτης φέρει την ονομασία «NIXIA» και δεν αποτελεί μεμονωμένο έργο. Βρίσκεται μέσα σε χειρόγραφο Isolario — ένα «νησολόγιο» της Μεσογείου — το οποίο σήμερα φυλάσσεται στο National Maritime Museum των Royal Museums Greenwich στο Λονδίνο, με κωδικό P/17.

Η συγκεκριμένη σελίδα της Νάξου καταγράφεται ως P/17(83V) και χρονολογείται στο 1590.

Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα σημαντικό τεκμήριο, διότι ο Millo δεν μας άφησε μόνο την εικόνα του νησιού. Πάνω ακριβώς από τον χάρτη έγραψε και μία σύντομη περιγραφή της Νάξου με πληροφορίες για τη Χώρα, το λιμάνι, τα αγκυροβόλια, τα ακρωτήρια και τα γύρω νησιά.

Έτσι έχουμε μπροστά μας ταυτόχρονα χάρτη και περιγραφή της Νάξου από τα τέλη του 16ου αιώνα.

Ο Antonio Millo

Ο Antonio Millo υπήρξε μία ιδιαίτερη μορφή της ελληνικής και βενετικής χαρτογραφίας του 16ου αιώνα.

Ήταν ελληνικής καταγωγής, συνδεόταν με τη Μήλο και δραστηριοποιήθηκε στον βενετικό κόσμο ως ναυτικός, πλοηγός και χαρτογράφος. Στα σωζόμενα χειρόγραφά του εμφανίζεται αργότερα και με τον τίτλο Armiralgio, γεγονός που μαρτυρεί την επαγγελματική σχέση του με τη ναυσιπλοΐα.

Αυτό είναι σημαντικό για την ανάγνωση των χαρτών του.

Ο Millo δεν σχεδίαζε τα νησιά μόνο για να παρουσιάσει τη μορφή τους. Τον ενδιέφερε πρωτίστως τι έβλεπε και τι χρειαζόταν να γνωρίζει ένας ναυτικός: ακρωτήρια, όρμοι, αγκυροβόλια, μόλοι, νησίδες, επικίνδυνα περάσματα και χαρακτηριστικά σημεία της στεριάς που μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για προσανατολισμό.

Η «NIXIA» πρέπει επομένως να διαβαστεί με τα μάτια ενός ανθρώπου της θάλασσας.

Η Νάξος του 1590

Στο κάτω μέρος της σελίδας δεσπόζει η Νάξος.

Το περίγραμμα του νησιού είναι σχηματικό και δεν ακολουθεί τη γεωμετρική ακρίβεια ενός σύγχρονου χάρτη. Στο εσωτερικό εμφανίζονται βουνά, καλλιεργημένες περιοχές, οικισμοί, εκκλησίες και οχυρωμένες θέσεις.

Στη δυτική ακτή βρίσκεται η NIXIA, η Χώρα της Νάξου.

Ο Millo την παρουσιάζει ως έντονα οχυρωμένο οικισμό, με τείχη και πύργους. Η εικόνα αντανακλά τη σημασία που εξακολουθούσε να έχει το Κάστρο ως κυρίαρχο τοπόσημο της πόλης.

Η χρονολογία είναι αξιοσημείωτη.

Το 1590 η Νάξος είχε ήδη περάσει στην οθωμανική κυριαρχία, όμως μόλις λίγες δεκαετίες είχαν παρέλθει από το τέλος του Δουκάτου του Αρχιπελάγους. Η οχυρωμένη μεσαιωνική πόλη παρέμενε το χαρακτηριστικότερο σημείο που αντίκριζε όποιος προσέγγιζε το νησί από τη θάλασσα.

Ο μόλος και το «μαντράκι»

Ακριβώς μπροστά από τη Χώρα ο Millo γράφει:

molo

δηλαδή μόλος.

Το στοιχείο αποκτά ακόμη μεγαλύτερη αξία όταν συνδυαστεί με το χειρόγραφο κείμενο που βρίσκεται επάνω από τον χάρτη.

Εκεί ο Millo αναφέρει ότι η κύρια πόλη βρίσκεται στη δυτική πλευρά της Νάξου και διαθέτει ένα μικρό προστατευμένο λιμάνι ή «μαντράκι», όπου μπορούσαν να προστατευθούν λίγες γαλέρες.

Δεν έχουμε επομένως μόνο μια ζωγραφική ένδειξη του λιμανιού. Έχουμε μία σύντομη ναυτική περιγραφή της λειτουργίας του στα τέλη του 16ου αιώνα.

Η Παλάτια

Κάτω από τη Χώρα, χωρισμένη από το κυρίως νησί, βρίσκεται η:

Palatia

Η σημερινή Παλάτια με την Πορτάρα παρουσιάζεται στον χάρτη ως χωριστή νησίδα.

Η απεικόνιση έχει ιδιαίτερη τοπογραφική αξία, καθώς μας δείχνει πώς αντιλαμβανόταν ένας ναυτικός του 1590 τη μορφολογία του παλαιού λιμανιού της Νάξου.

Η Παλάτια ήταν συγχρόνως και εξαιρετικά χαρακτηριστικό σημείο αναγνώρισης για τα πλοία που προσέγγιζαν τη Χώρα.

Σε άλλες εκδοχές του Isolario του Millo το αρχαίο μνημείο της Παλάτιας σημειώνεται χαρακτηριστικά ως «tempio di bacho» — Ναός του Βάκχου, αντανακλώντας την παλαιά σύνδεση της Νάξου με τον Διόνυσο.

Τα τοπωνύμια

Ο χάρτης διασώζει σειρά ονομάτων γραμμένων με κόκκινη μελάνη.

Ανάμεσά τους διακρίνονται:

NIXIA — Χώρα Νάξου
Palatia — Παλάτια
Mesi — Μέση
Stalida — Στελίδα
S. Zuane — Άγιος Ιωάννης
S. Chiriachi — Αγία Κυριακή
S. Dimitri — Άγιος Δημήτριος

καθώς και άλλα ονόματα των οποίων η ακριβής ταύτιση χρειάζεται προσεκτικότερη μελέτη.

Οι σημειώσεις αυτές έχουν ιδιαίτερη αξία επειδή διασώζουν μορφές ναξιακών τοπωνυμίων όπως τις κατέγραφε ένας ελληνικής καταγωγής ναυτικός μέσα στο ιταλοβενετικό γλωσσικό περιβάλλον του τέλους του 16ου αιώνα.

⸻

Το χειρόγραφο κείμενο του Antonio Millo

Πάνω από τον χάρτη ο Millo γράφει μία σύντομη ναυτική και γεωγραφική περιγραφή της Νάξου.

Η γραφή είναι ιταλική/βενετική του 16ου αιώνα και παρουσιάζει αρκετές ορθογραφικές ιδιομορφίες. Για τον λόγο αυτό η παρακάτω ελληνική απόδοση αποδίδει το νόημα του κειμένου και όχι μηχανικά την ορθογραφία του χειρογράφου.

Μετάφραση

«Η Νάξος, η οποία ήταν η έδρα όλων των νησιών του Αρχιπελάγους, είναι νησί που βρίσκεται σε αυτό το Αρχιπέλαγος.

Στη δυτική πλευρά βρίσκεται η κύρια πόλη της, με ένα μικρό μαντράκι, στο οποίο μπορούν να προφυλαχθούν λίγες γαλέρες. Σε μικρή απόσταση βρίσκεται η άκρη της Στελίδας, η οποία προσφέρει καλό καταφύγιο στα πλοία.

Πιο πέρα βρίσκεται το ακρωτήριο του Αγίου Ιωάννη. Από αυτό το σημείο, πηγαίνοντας προς τα ανατολικά, συναντά κανείς άλλο ασφαλές μέρος και αγκυροβόλιο.

Από την ανατολική πλευρά βρίσκεται η νήσος Σχοινούσα, η οποία είναι επίσης ακατοίκητη.

Η Νάξος έχει από την πλευρά του μαΐστρου έναν βράχο, την Παλάτια, και γύρω από τον Ναό του Βάκχου…»

Στο χειρόγραφο ακολουθούν αριθμητικές ενδείξεις αποστάσεων, οι οποίες λόγω της γραφής και της ποιότητας της διαθέσιμης εικόνας δεν είναι όλες δυνατόν να αποδοθούν με απόλυτη βεβαιότητα.

⸻

Τι μας λέει πραγματικά αυτή η περιγραφή

Η πρώτη φράση είναι ίσως η σημαντικότερη:

«Nixia questa era la sedia di tutto lo isula di l’arcipelago…»

Ο Millo παρουσιάζει τη Νάξο ως έδρα των νησιών του Αρχιπελάγους.

Η διατύπωση αντανακλά τη μακρά πολιτική και διοικητική πρωτοκαθεδρία της Νάξου στις Κυκλάδες. Ακόμη και μετά την κατάλυση του Δουκάτου του Αρχιπελάγους, η μνήμη της Νάξου ως κεντρικής έδρας του Αρχιπελάγους παρέμενε ζωντανή στη γεωγραφική παράδοση της εποχής.

Εξίσου σημαντικό είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος της περιγραφής δεν αφορά το εσωτερικό του νησιού.

Αφορά τη θάλασσα.

Ο Millo περιγράφει τη δυτική ακτή, τη Χώρα, το μαντράκι, τον μόλο, τη Στελίδα, το ακρωτήριο του Αγίου Ιωάννη, τα αγκυροβόλια και τα γειτονικά νησιά.

Αυτό ακριβώς θα περίμενε κανείς από έναν επαγγελματία πλοηγό.

Δεν μας περιγράφει τη Νάξο όπως θα την περιέγραφε ένας περιηγητής που ταξίδευε στο εσωτερικό της.

Μας περιγράφει πώς να προσεγγίσουμε τη Νάξο από τη θάλασσα.

Δύο διαφορετικές «NIXIA» του ίδιου δημιουργού

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύγκριση αυτού του χάρτη του 1590 με άλλη σωζόμενη χειρόγραφη εκδοχή της Νάξου από τα Isolarii του Millo.

Οι δύο χάρτες δεν είναι πανομοιότυποι.

Αλλάζουν το περίγραμμα του νησιού, η θέση και η μορφή ορισμένων οικισμών, η απόδοση της Χώρας, τα τοπωνύμια και η εικονογραφία της Παλάτιας.

Αυτό συμβαίνει επειδή ο Millo δεν δημιούργησε ένα μόνο Isolario. Σώζονται περισσότερα χειρόγραφα που καταρτίστηκαν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 16ου αιώνα.

Έτσι έχουμε τη σπάνια δυνατότητα να παρακολουθήσουμε τον ίδιο χαρτογράφο να ξανασχεδιάζει τη Νάξο.

Οι παραλλαγές αυτές μετατρέπουν τους χάρτες του Millo σε πολύτιμο υλικό όχι μόνο για την ιστορία της χαρτογραφίας αλλά και για τη μελέτη της ιστορικής τοπογραφίας του νησιού.

Ένα στιγμιότυπο της Νάξου πριν από 436 χρόνια

Το χειρόγραφο φύλλο του 1590 είναι κάτι περισσότερο από ένας παλαιός χάρτης.

Είναι ένα στιγμιότυπο της Νάξου όπως την αντιλαμβανόταν ένας άνθρωπος που ταξίδευε στο Αιγαίο πριν από περισσότερους από τέσσερις αιώνες.

Η οχυρωμένη Χώρα, ο μικρός μόλος, η Παλάτια, η Στελίδα, τα ακρωτήρια, οι εκκλησίες και τα γύρω νησιά συγκροτούν έναν κόσμο που είναι ταυτόχρονα οικείος και διαφορετικός από τον σημερινό.

Και ίσως αυτό να είναι το πιο γοητευτικό στοιχείο του χάρτη.

Ο Antonio Millo δεν μας άφησε απλώς την εικόνα της Νάξου.

Μας άφησε τη Νάξο όπως την έβλεπε ένας ναυτικός του Αιγαίου το 1590, καθώς την πλησίαζε από τη θάλασσα.

⸻

Ταυτότητα του τεκμηρίου

Τίτλος: Nixia
Δημιουργός: Antonio Millo / Antonio da Milo
Χρονολογία: 1590
Τύπος: Χειρόγραφος χάρτης και γεωγραφική/ναυτική περιγραφή
Έργο: Isolario
Συλλογή: National Maritime Museum, Royal Museums Greenwich, London
Κωδικός χειρογράφου: P/17
Φύλλο Νάξου: P/17(83V)
Διαστάσεις φύλλου: περίπου 31 × 20,5 εκ.
Γλώσσα: Ιταλική/βενετική του 16ου αιώνα
Θέμα: Νάξος, λιμάνι της Χώρας και γύρω νησιά

Πηγές – Βιβλιογραφία

Antonio Millo, Isolario, 1590, National Maritime Museum, Royal Museums Greenwich, London, P/17, fol. 83v.

Antonio Millo, Isolario, επιμ. Αγαμέμνων Τσελίκας, Sylvia Ioannou Foundation / AdVenture, Αθήνα, 2006.

National Maritime Museum – Royal Museums Greenwich, καταχώριση χειρογράφου P/17 και φύλλου Nixia, P/17(83V).

Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη, Με το βλέμμα των περιηγητών – Τόποι, Μνημεία, Άνθρωποι, συλλογή Antonio Millo.

Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών – Πανδέκτης, συλλογή ιστορικών χαρτών.