Collection

1582 ΝΙΧΙΑ

NIXIA

Η Νάξος στο χειρόγραφο νησολόγιο του Antonio Millo, τέλη 16ου αιώνα

Ανάμεσα στις παλαιότερες και πιο γοητευτικές απεικονίσεις της Νάξου ξεχωρίζει ένας χειρόγραφος χάρτης με τον τίτλο «NIXIA», έργο του Antonio Millo — ή Antonio da Milo — Έλληνα ναυτικού, πλοηγού και χαρτογράφου που δραστηριοποιήθηκε στη Βενετία κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 16ου αιώνα.

Ο χάρτης αποτελεί μέρος του περίφημου Isolario του Millo, ενός χειρόγραφου «νησολογίου» στο οποίο η γεωγραφική απεικόνιση των νησιών συνδυάζεται με πληροφορίες χρήσιμες για τον ταξιδιώτη και κυρίως για τον ναυτικό.

Τα σωζόμενα χειρόγραφα του Millo χρονολογούνται στην περίοδο 1582–1591 και αποτελούν πολύτιμες μαρτυρίες για τη γεωγραφική γνώση και τη ναυσιπλοΐα στο Αιγαίο στα τέλη του 16ου αιώνα.

Ο Antonio Millo — ένας Έλληνας χαρτογράφος στη Βενετία

Ο Antonio Millo, γνωστός και ως Antonio da Milo, ήταν ελληνικής καταγωγής και συνδέεται, όπως δηλώνει και το όνομά του, με τη Μήλο. Υπήρξε ναυτικός και πλοηγός και δραστηριοποιήθηκε στη Βενετία, ένα από τα σημαντικότερα ευρωπαϊκά κέντρα ναυσιπλοΐας, χαρτογραφίας και εκδόσεων της εποχής.

Η ιδιότητα αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για την κατανόηση των χαρτών του.

Ο Millo δεν αντιμετώπιζε τα νησιά αποκλειστικά ως αντικείμενα γεωγραφικής απεικόνισης. Ενδιαφερόταν για τις ακτές, τους όρμους, τα αγκυροβόλια, τα ακρωτήρια και τα σημεία που είχαν πρακτική σημασία για εκείνον που ταξίδευε στη θάλασσα.

Το Isolario του βρίσκεται έτσι στο μεταίχμιο δύο παραδόσεων: του αναγεννησιακού νησολογίου και του πρακτικού ναυτικού πορτολάνου.

Η Νάξος ως «NIXIA»

Στο κέντρο του χάρτη διαβάζουμε με μεγάλα γράμματα:

NIXIA

Πρόκειται για μία από τις μορφές με τις οποίες το όνομα της Νάξου αποδίδεται σε δυτικές χαρτογραφικές και ναυτικές πηγές της περιόδου.

Το περίγραμμα του νησιού δεν επιχειρεί να αναπαραγάγει τη Νάξο με τη γεωμετρική ακρίβεια ενός σύγχρονου χάρτη. Η ακτογραμμή είναι σχηματοποιημένη και οι όρμοι αποδίδονται έντονα, ενώ στο εσωτερικό του νησιού εμφανίζονται βουνά, καλλιεργημένες εκτάσεις, οικισμοί και οχυρωμένες θέσεις.

Η εικόνα είναι συγχρόνως χάρτης και ζωγραφική αναπαράσταση του τόπου.

Και ακριβώς γι’ αυτό είναι τόσο πολύτιμη.

Η οχυρωμένη Χώρα

Στη δυτική πλευρά της Νάξου δεσπόζει η εντυπωσιακότερη ανθρώπινη κατασκευή ολόκληρου του χάρτη.

Ένα μεγάλο οχυρωμένο συγκρότημα, με τείχη και ψηλούς πύργους, συμβολίζει τη Χώρα της Νάξου και το Κάστρο.

Η επιλογή του Millo να αποδώσει την πόλη σε τόσο μεγάλη κλίμακα σε σχέση με τους υπόλοιπους οικισμούς δεν είναι τυχαία. Για τον ταξιδιώτη που προσέγγιζε τη Νάξο από τη θάλασσα, η οχυρωμένη Χώρα αποτελούσε το κυρίαρχο σημείο αναφοράς του νησιού.

Ο χάρτης δημιουργήθηκε λίγες μόλις δεκαετίες μετά το τέλος της λατινικής ηγεμονίας των Κυκλάδων. Παρότι η Νάξος είχε πλέον περάσει υπό οθωμανική κυριαρχία, το Κάστρο και η αστική δομή που είχε αναπτυχθεί κατά τους προηγούμενους αιώνες εξακολουθούσαν να χαρακτηρίζουν έντονα την εικόνα της πόλης.

Το παλαιό λιμάνι και ο «molo»

Ακριβώς μπροστά από την οχυρωμένη Χώρα εμφανίζεται μία μικρή αλλά εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ένδειξη:

molo

δηλαδή μόλος.

Η παρουσία του αποτελεί σημαντικό τεκμήριο για την ιστορική τοπογραφία του λιμανιού της Νάξου στα τέλη του 16ου αιώνα.

Ο ίδιος ο Millo συνοδεύει τον χάρτη με χειρόγραφη περιγραφή της Νάξου. Στο κείμενό του αναφέρεται στο λιμάνι της Χώρας και σε ένα μικρό προστατευμένο αγκυροβόλιο — ένα «μαντράκι» — όπου μπορούσαν να βρουν καταφύγιο λίγες γαλέρες.

Έτσι ο χάρτης και το κείμενο λειτουργούν μαζί: η εικόνα δείχνει εκείνο που η περιγραφή εξηγεί στον ναυτικό.

Η Στελίδα και ο Άγιος Ιωάννης

Κατά μήκος της νότιας και νοτιοδυτικής ακτής εμφανίζονται και άλλα τοπωνύμια τα οποία παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον.

Διακρίνεται καθαρά η ένδειξη:

Stalida

που αντιστοιχεί στη Στελίδα.

Λίγο ανατολικότερα εμφανίζεται:

C. S. Zuane

δηλαδή Capo San Zuane — Ακρωτήριο του Αγίου Ιωάννη.

Η χρήση της βενετικής μορφής Zuane για το Giovanni/Ιωάννης είναι χαρακτηριστική της γλώσσας των ναυτικών και χαρτογραφικών πηγών της εποχής.

Στη βορειοανατολική πλευρά του νησιού διαβάζεται επίσης η ένδειξη:

C. del smiriglio

η οποία παραπέμπει σε ακόμη ένα ακρωτήριο που χρησιμοποιείται ως σημείο προσανατολισμού.

Οι σημειώσεις αυτές μας θυμίζουν ότι ο χάρτης δεν σχεδιάστηκε μόνο για να δείχνει «πού βρίσκεται τι». Καταγράφει πρωτίστως έναν κόσμο όπως τον αντιλαμβανόταν ο άνθρωπος που κινούνταν από τη θάλασσα προς τη στεριά.

Η Σχοινούσα και οι γύρω νησίδες

Πάνω από τη Νάξο ο Millo σχεδιάζει χωριστά τη:

Schinusa — Σχοινούσα

καθώς και μικρότερες νησίδες με την ένδειξη:

Diavates

Η παρουσία τους έχει ιδιαίτερη σημασία. Η Νάξος δεν παρουσιάζεται ως απομονωμένο γεωγραφικό αντικείμενο αλλά ως μέρος ενός πυκνού θαλάσσιου κόσμου νησιών, βραχονησίδων, περασμάτων και ναυτικών διαδρομών.

Αυτός ακριβώς ήταν ο κόσμος που γνώριζε ο Millo ως ναυτικός.

Το «Tempio di Bacho»

Ίσως η πιο γοητευτική λεπτομέρεια ολόκληρου του χάρτη βρίσκεται έξω από την κύρια ακτογραμμή της Νάξου.

Σε μια μικρή νησίδα απέναντι από τη Χώρα σημειώνεται:

tempio di bacho

δηλαδή:

«Ναός του Βάκχου».

Πρόκειται για την Παλάτια και το αρχαίο μνημείο που σήμερα γνωρίζουμε κυρίως μέσα από την επιβλητική Πορτάρα, το σωζόμενο μαρμάρινο θύρωμα του αρχαϊκού ναού.

Η ονομασία «Ναός του Βάκχου» αντανακλά την παλαιά δυτική παράδοση που συνέδεε έντονα τη Νάξο με τον Διόνυσο — τον Bacchus των Λατίνων.

Η παρουσία του μνημείου στον χάρτη είναι εξαιρετικά σημαντική.

Ο Millo δεν καταγράφει μόνο ένα αρχαίο κατάλοιπο. Το χρησιμοποιεί ως αναγνωρίσιμο τοπόσημο της Νάξου, αρκετά σημαντικό ώστε να σχεδιαστεί χωριστά και να κατονομαστεί.

Η Παλάτια ως νησίδα

Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι η Παλάτια εμφανίζεται στον χάρτη χωρισμένη από την κύρια νήσο της Νάξου.

Αυτή η απεικόνιση αποτελεί ένα πολύτιμο τεκμήριο για τον τρόπο με τον οποίο γινόταν αντιληπτή η γεωμορφολογία του λιμανιού την εποχή του Millo.

Η Παλάτια παρουσιάζεται ως μικρή νησίδα απέναντι από τη Χώρα, με το αρχαίο μνημείο εμφανώς σχεδιασμένο επάνω της.

Έτσι, μέσα σε λίγες γραμμές με μελάνι, ο χάρτης διασώζει μια εικόνα του λιμανιού της Νάξου που διαφέρει αισθητά από τη σημερινή.

Ένας χάρτης φτιαγμένος από ναυτικό

Στην κάτω δεξιά γωνία βρίσκεται η χαρακτηριστική ανεμολογική ρόδα, στοιχείο που υπογραμμίζει τον ναυτικό χαρακτήρα του έργου.

Για να κατανοήσουμε σωστά τον χάρτη πρέπει επομένως να τον κοιτάξουμε όχι με τα μάτια ενός σύγχρονου γεωγράφου αλλά με εκείνα ενός ναυτικού του 16ου αιώνα.

Για εκείνον είχαν σημασία:

η μορφή των ακτών,

τα ασφαλή αγκυροβόλια,

οι όρμοι,

τα ακρωτήρια,

τα εμφανή κτίρια,

τα κάστρα,

τα νησιά και οι βραχονησίδες,

και τα σημεία που μπορούσαν να αναγνωριστούν από το κατάστρωμα ενός πλοίου.

Ο Millo ζωγραφίζει ακριβώς αυτή τη Νάξο.

Τη Νάξο όπως φαινόταν από τη θάλασσα.

Η Νάξος στα τέλη του 16ου αιώνα

Ο χάρτης αποκτά ακόμη μεγαλύτερη αξία αν τοποθετηθεί στο ιστορικό του πλαίσιο.

Το Δουκάτο του Αρχιπελάγους είχε οριστικά καταλυθεί λίγες δεκαετίες νωρίτερα και η Νάξος βρισκόταν πλέον μέσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Ωστόσο οι μακραίωνες σχέσεις του νησιού με τη Βενετία και τον λατινικό κόσμο δεν εξαφανίστηκαν από τη μία ημέρα στην άλλη.

Ο ίδιος ο χάρτης αποτελεί απόδειξη αυτής της συνέχειας.

Ένας Έλληνας νησιώτης και ναυτικός, εγκατεστημένος στη Βενετία, καταγράφει τη Νάξο χρησιμοποιώντας την ιταλοβενετική γλώσσα της ναυσιπλοΐας και εντάσσοντάς την σε ένα χειρόγραφο γεωγραφικό έργο που προοριζόταν για τον μεσογειακό κόσμο.

Ένα μοναδικό ιστορικό τεκμήριο

Η «NIXIA» του Antonio Millo δεν είναι απλώς ένας όμορφος παλαιός χάρτης.

Είναι μια μικρή ιστορική πηγή.

Μας δείχνει πώς ένας Έλληνας ναυτικός του 16ου αιώνα αντιλαμβανόταν τη Νάξο, ποια σημεία θεωρούσε σημαντικά, ποια τοπωνύμια κατέγραφε και ποια μνημεία μπορούσαν να λειτουργήσουν ως σημεία αναφοράς για εκείνον που πλησίαζε το νησί από τη θάλασσα.

Η οχυρωμένη Χώρα, ο μόλος, η Στελίδα, τα ακρωτήρια, η Σχοινούσα, οι γύρω νησίδες και, κυρίως, η Παλάτια με τον «Ναό του Βάκχου» συνθέτουν μια εξαιρετική εικόνα της Νάξου στα τέλη του 16ου αιώνα.

Περισσότερους από τέσσερις αιώνες αργότερα, ο χειρόγραφος αυτός χάρτης μάς επιτρέπει να δούμε το νησί με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο:

όχι από τη στεριά προς τη θάλασσα, αλλά από τη θάλασσα προς τη Νάξο.

⸻

Στοιχεία τεκμηρίου

Τίτλος: NIXIA
Δημιουργός: Antonio Millo / Antonio da Milo
Έργο: Isolario
Χρονολόγηση των σωζόμενων χειρογράφων: 1582–1591
Τύπος: Χειρόγραφος χάρτης / νησολόγιο
Γλώσσα: Ιταλική – βενετική
Θέμα: Νάξος και γύρω νησίδες
Χαρακτηριστικές ενδείξεις: NIXIA, Schinusa, Diavates, molo, Stalida, C. S. Zuane, C. del smiriglio, tempio di bacho.

Βιβλιογραφία – Πηγές

Antonio Millo, Isolario, χειρόγραφα τέλους 16ου αιώνα.

Antonio Millo, Isolario, επιμ. Αγαμέμνων Τσελίκας, Sylvia Ioannou Foundation / AdVenture, Αθήνα, 2006.

Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη, Με το βλέμμα των περιηγητών – Τόποι, Μνημεία, Άνθρωποι, συλλογή Antonio Millo.

Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών – Πανδέκτης, ψηφιακή τεκμηρίωση ιστορικών χαρτών και νησολογίων.