Collection

15ος–16ος αι. | ΑΡΙΑΔΝΗ ΣΤΗ ΝΑΞΟ — MAÎTRE IO. F.F.

ΑΡΙΑΔΝΗ ΣΤΗ ΝΑΞΟ | 15ος–αρχές 16ου αιώνα

Maître IO. F.F. — Τρεις αναγεννησιακές χάλκινες παραστάσεις

Τρεις μικροσκοπικές αλλά εξαιρετικά ενδιαφέρουσες χάλκινες παραστάσεις, που διατηρούνται στις συλλογές του Musée du Louvre, μαρτυρούν τη διάδοση του μύθου της Αριάδνης στη Νάξο στην ιταλική τέχνη της Αναγέννησης.

Τα έργα συνδέονται με τον αινιγματικό Maître IO. F.F., καλλιτέχνη ή δημιουργό προτύπων του οποίου η ταυτότητα δεν έχει εξακριβωθεί με βεβαιότητα. Σε δύο από τα αντικείμενα διατηρείται μάλιστα η χαρακτηριστική επιγραφή «IO.F.F.», από την οποία προέρχεται η συμβατική ονομασία του δημιουργού.

Η αρχαιότερη από τις τρεις παραστάσεις χρονολογείται από το Λούβρο στον 15ο αιώνα (1400–1500). Πρόκειται για επιχρυσωμένη χάλκινη plaquette διαμέτρου μόλις 5,13 εκ. Η Αριάδνη παρουσιάζεται καθιστή στο κέντρο, ημίγυμνη, κρατώντας έναν ανεστραμμένο πυρσό. Γύρω της αναπτύσσεται ένας βακχικός θίασος με βακχευτές, σάτυρο και γυναικεία σατυρική μορφή, που κρατούν πυρσούς και άλλα εμβλήματα, μεταξύ των οποίων κεφαλή ταύρου και αγριόχοιρου. Το έργο ανήκει στο Λούβρο και βρίσκεται σε μακροχρόνιο δανεισμό στο Musée de Cluny στο Παρίσι.

Μία δεύτερη χάλκινη plaquette, χρονολογημένη περί το 1500, παρουσιάζει μια συγγενή αλλά διαφορετικά οργανωμένη σύνθεση. Η Αριάδνη κάθεται και πάλι στο κέντρο, γυμνή από τη μέση και πάνω, περιβαλλόμενη από τρεις γυμνούς βακχευτές που κρατούν τρόπαια, ενώ από τα αριστερά πλησιάζει ένα ζευγάρι σατύρων. Στο κάτω μέρος διακρίνεται η επιγραφή IO.F.F. Η πλακέτα έχει διάμετρο μόλις 5,46 εκ., γεγονός που κάνει ακόμη πιο αξιοσημείωτη την πυκνότητα της εικονογραφικής σύνθεσης.

Το τρίτο αντικείμενο είναι χάλκινο μετάλλιο διαμέτρου 5 εκ. Η Αριάδνη εικονίζεται και πάλι καθιστή, ενώ γύρω της χορεύουν τέσσερις βακχευτές ή φαύνοι. Στα αριστερά ένας φαύνος μεταφέρει μια γυναικεία φαυνική μορφή στους ώμους του. Και σε αυτό το έργο εμφανίζεται η επιγραφή IO.F.F. Το Λούβρο το εντάσσει γενικότερα στην Αναγέννηση χωρίς να δίνει ακριβέστερη χρονολογία.

Η σημασία τους για τη Νάξο

Τα τρία αντικείμενα έχουν ιδιαίτερη αξία για την εικονογραφική ιστορία της Νάξου. Σε αντίθεση με έναν γεωγραφικό χάρτη ή μια πραγματική απεικόνιση του νησιού, εδώ η Νάξος λειτουργεί ως μυθολογικός τόπος: είναι ο τόπος της εγκαταλειμμένης Αριάδνης και της εισόδου της στον διονυσιακό κόσμο.

Η Αριάδνη δεν παρουσιάζεται απλώς ως η γυναίκα που εγκατέλειψε ο Θησέας. Βρίσκεται στο κέντρο ενός βακχικού σύμπαντος από σατύρους, φαύνους και ακόλουθους του Διονύσου. Έτσι η εικόνα της Νάξου συνδέεται άμεσα με τον Διόνυσο/Βάκχο, μια σύνδεση που είχε ήδη βαθιές ρίζες στην αρχαιότητα και γνώρισε νέα άνθηση στην τέχνη της Αναγέννησης.

Η σημασία αυτών των μικρών χάλκινων έργων γίνεται ακόμη μεγαλύτερη όταν τοποθετηθούν δίπλα στις άλλες πρώιμες παραστάσεις της συλλογής: τη φλωρεντινή εικονογράφηση της Αριάδνης στη Νάξο του ύστερου 15ου αιώνα, τις αναγεννησιακές αφηγηματικές συνθέσεις και, αργότερα, το περίφημο «Bacchus and Ariadne» του Τιτσιάνο. Μέσα από διαφορετικά υλικά και καλλιτεχνικά κέντρα, η Νάξος επανέρχεται σταθερά στην ευρωπαϊκή τέχνη ως το νησί της Αριάδνης και του Διονύσου.

Στοιχεία για την καταχώριση

Maître IO. F.F. — από πρότυπο αποδιδόμενο ή συνδεόμενο με τον δημιουργό

1. Plaquette: Ariane à Naxos
Ιταλία, 15ος αιώνας (1400–1500)
Επιχρυσωμένος χαλκός
Διάμετρος 5,13 εκ.
Musée du Louvre, OA 2847
Μακροχρόνιος δανεισμός: Musée de Cluny, Paris

2. Plaquette: Ariane à Naxos
Ιταλία, περ. 1500
Χαλκός, μαύρη πατίνα
Διάμετρος 5,46 εκ.
Επιγραφή: IO.F.F.
Musée du Louvre, OA 10362

3. Médaille: Ariane à Naxos
Ιταλία, Αναγέννηση
Χαλκός, καστανή πατίνα
Διάμετρος 5 εκ.
Επιγραφή: IO.F.F.
Musée du Louvre, OA 7342