Collection

1520 BACCUS AND ARIADNE

ΔΙΟΝΥΣΟΣ ΚΑΙ ΑΡΙΑΔΝΗ ΣΤΗ ΝΑΞΟ | 1520–1523

Titian (Tiziano Vecellio) — Bacchus and Ariadne

Ένα από τα αριστουργήματα της βενετσιάνικης Αναγέννησης και μία από τις διασημότερες εικαστικές αναπαραστάσεις του μύθου της Αριάδνης στη Νάξο.

Ο Τιτσιάνο απεικονίζει τη στιγμή κατά την οποία ο Διόνυσος (Bacchus) αντικρίζει για πρώτη φορά την Αριάδνη, εγκαταλειμμένη από τον Θησέα στις ακτές της Νάξου. Στο βάθος αριστερά διακρίνεται ακόμη το πλοίο του Θησέα να απομακρύνεται, μια μικροσκοπική αλλά καθοριστική λεπτομέρεια που συνδέει την εικόνα με όσα έχουν μόλις προηγηθεί.

Ο Διόνυσος φθάνει με την εκστατική συνοδεία του και, βλέποντας την Αριάδνη, πηδά από το άρμα του προς το μέρος της. Ο Τιτσιάνο παγώνει τη στιγμή στον αέρα: το σώμα του θεού αιωρείται ανάμεσα στο άρμα και την Αριάδνη, μετατρέποντας την πρώτη τους συνάντηση σε δραματικό κέντρο ολόκληρης της σύνθεσης.

Πίσω του ακολουθεί ο θίασος των βακχών, σατύρων και Σειληνών, με μουσική, κύμβαλα, ζώα και φίδια. Το άρμα του Διονύσου σύρεται χαρακτηριστικά από δύο τσιτάχ, πιθανότατα αναφορά στην εξωτική πανίδα που διατηρούσε ο παραγγελιοδότης του έργου στην αυλή του.

Πάνω από την Αριάδνη διακρίνεται ένας κύκλος από αστέρια: είναι η Corona Borealis, ο Βόρειος Στέφανος. Προαναγγέλλει το τέλος του μύθου, όταν το στεφάνι της Αριάδνης μετατρέπεται σε αστερισμό και εκείνη αποκτά αθανασία. Έτσι ο Τιτσιάνο παρουσιάζει ταυτόχρονα στο ίδιο έργο το παρελθόν —το πλοίο του Θησέα—, το παρόν —την πρώτη συνάντηση— και το μέλλον της Αριάδνης —τον αστερισμό.

Γιατί δημιουργήθηκε ο πίνακας

Το έργο δεν ήταν ανεξάρτητη παραγγελία. Δημιουργήθηκε για τον Alfonso I d’Este, Δούκα της Ferrara, για το περίφημο Camerino d’Alabastro του δουκικού ανακτόρου, έναν χώρο διακοσμημένο με μυθολογικές βακχικές παραστάσεις από μερικούς από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της εποχής.

Μάλιστα, το συγκεκριμένο θέμα είχε αρχικά ανατεθεί στον Raphael, αλλά ο θάνατός του το 1520 εμπόδισε την πραγματοποίησή του και τελικά η παραγγελία πέρασε στον Τιτσιάνο. Ο ζωγράφος άρχισε το έργο στη Βενετία το 1520 ή το 1522 και το ολοκλήρωσε στη Ferrara στις αρχές του 1523.

Οι βασικές λογοτεχνικές πηγές του ήταν ο Κάτουλλος και ο Οβίδιος. Από τον Κάτουλλο προέρχεται ιδιαίτερα η εικόνα της εγκαταλειμμένης Αριάδνης και της θορυβώδους συνοδείας του Διονύσου, ενώ από τον Οβίδιο αντλούνται στοιχεία της δραματικής συνάντησης της ηρωίδας με τον θεό.

Η Νάξος στον πίνακα

Για το Naxian Ark αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο: το τοπίο στο οποίο εκτυλίσσεται ολόκληρη η σκηνή είναι η Νάξος.

Δεν πρόκειται βέβαια για τοπογραφική απεικόνιση του πραγματικού νησιού. Είναι η αναγεννησιακή, ιδεατή Νάξος του Τιτσιάνο — ο μυθικός τόπος στον οποίο τελειώνει η ιστορία της Αριάδνης με τον Θησέα και αρχίζει η ένωσή της με τον Διόνυσο.

Ο πίνακας αποτελεί επομένως ένα εξαιρετικό τεκμήριο για το πόσο βαθιά είχε περάσει η Νάξος στην ευρωπαϊκή καλλιτεχνική συνείδηση της Αναγέννησης. Περίπου μισό αιώνα μετά τις φλωρεντινές παραστάσεις της Αριάδνης που μόλις εξετάσαμε, το ίδιο ναξιακό επεισόδιο μετατρέπεται από τον Τιτσιάνο σε ένα από τα κορυφαία έργα της δυτικής ζωγραφικής.

Λεζάντα έργου

Titian (Tiziano Vecellio)
Bacchus and Ariadne
1520–1523
Λάδι σε καμβά, 176,5 × 191 εκ.
The National Gallery, London
NG35
Αγοράστηκε από τη National Gallery το 1826.