Collection

1465 NIXA

ΝΑΞΟΣ – NAXOS, NIXA | 1465–1475

Cristoforo Buondelmonti — Liber Insularum Arcipelagi

Μία από τις εντυπωσιακότερες πρώιμες έγχρωμες απεικονίσεις της Νάξου περιλαμβάνεται σε χειρόγραφο του περίφημου Liber Insularum Arcipelagi του Φλωρεντινού κληρικού, ουμανιστή και περιηγητή Cristoforo Buondelmonti.

Το συγκεκριμένο χειρόγραφο δημιουργήθηκε πιθανότατα στην Τοσκάνη μεταξύ 1465 και 1475, όπως υποδεικνύει το υδατόσημο του χαρτιού του, και σήμερα φυλάσσεται στη Bibliothèque nationale de France.

Στο folio 23v η Νάξος καταγράφεται με τις ονομασίες «Naxos, Nixa» και παρουσιάζεται ως ένα ζωντανό νησιωτικό τοπίο. Βουνά, δέντρα, υδάτινες ροές, οικισμοί, εκκλησίες και οχυρωμένα κτίσματα συγκροτούν μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα εικόνα του νησιού, όπως αυτό γινόταν αντιληπτό από έναν Ευρωπαίο χαρτογράφο του ύστερου 15ου αιώνα.

Δεν πρόκειται για χάρτη με τη σύγχρονη έννοια. Οι αποστάσεις και οι αναλογίες υποχωρούν μπροστά στην ανάγκη του δημιουργού να καταγράψει τα χαρακτηριστικά στοιχεία του τόπου. Η ένδειξη «Oriens» (Ανατολή) στο επάνω μέρος υπενθυμίζει ότι η παράσταση δεν ακολουθεί τον σημερινό συμβατικό προσανατολισμό με τον βορρά στην κορυφή.

Ιδιαίτερη αξία έχει η παρουσία κτισμάτων και οχυρώσεων σε διάφορα σημεία της Νάξου. Η εικόνα δημιουργήθηκε σε μια εποχή κατά την οποία το νησί αποτελούσε ακόμη την έδρα του Δουκάτου του Αρχιπελάγους, περίπου έναν αιώνα πριν από την οριστική επικράτηση των Οθωμανών. Έτσι η παράσταση αποτελεί πολύτιμη μαρτυρία του τρόπου με τον οποίο η Νάξος του λατινικού Αιγαίου περνούσε στη γεωγραφική και χαρτογραφική γνώση της Αναγέννησης.

Η απεικόνιση που έχεις δεν είναι αυθαίρετη ζωγραφική διακόσμηση. Ο ίδιος ο Buondelmonti εξηγεί στην εισαγωγή του πώς πρέπει να «διαβάζονται» οι χάρτες του: βουνά, πεδιάδες, νερά, λιμάνια, ακρωτήρια, βράχοι και οικισμοί χρησιμοποιούνται ώστε ο αναγνώστης να αναγνωρίζει τη μορφή κάθε τόπου.

Γι’ αυτό στη συγκεκριμένη Νάξο βλέπουμε τόσο έντονα:

* ορεινούς όγκους, με σκίαση,
* ποτάμια/ρέματα που κατεβαίνουν προς τις ακτές,
* δέντρα και καλλιεργημένη ή εύφορη γη,
* οχυρωμένους οικισμούς και πύργους,
* εκκλησιαστικά κτίσματα,
* και στο δυτικό/νοτιοδυτικό τμήμα μία ιδιαίτερα αναπτυγμένη οικιστική συγκέντρωση.

Δεν θα ταυτοποιούσα ακόμη κάθε ζωγραφισμένο κτίσμα με συγκεκριμένο σημερινό χωριό μόνο από την εικόνα. Οι χάρτες του Buondelmonti είναι σχηματικές τοπογραφικές παραστάσεις και όχι τοπογραφικά διαγράμματα ακριβείας.

Στο κάτω μέρος του ίδιου φύλλου εμφανίζεται χωριστή παράσταση δύο επιμήκων νησίδων, καταγεγραμμένη στον κατάλογο της BnF ως «Podia», στοιχείο της γεωγραφικής ακολουθίας των μικρότερων νησιών γύρω από τη Νάξο.

Ένα σημείο που θα έψαχνα ακόμη περισσότερο εδώ είναι το “Podia”. Δεν θα το ονόμαζα Κουφονήσια χωρίς τεκμηρίωση.
Στον επίσημο κατάλογο της BnF, το συγκεκριμένο GE FF-9351 (RES), f.23v καταγράφει διαδοχικά «Naxos, Nixa» και «Podia». Αμέσως μετά ακολουθούν στο f.24 «Chero» και «Nio».

Ακόμη πιο αποκαλυπτικές είναι άλλες χειρόγραφες παραδόσεις του ίδιου έργου. Στο BnF Latin 4825 αναγράφεται ρητά:

«Insule dicte Podia» — δύο δίδυμα νησιά, αμέσως μετά τη Naxos και πριν από Radea/Chero.

Και ένα άλλο σημαντικό χειρόγραφο του Liber Insularum, που δημοπρατήθηκε από Sotheby’s, διαχωρίζει ακόμη σαφέστερα:

“Podia and Radea”, και αμέσως μετά Iraklia and Keros.

Άρα το Podia αποτελεί αυτοτελές ζεύγος νησίδων στην παράδοση του Buondelmonti και δεν πρέπει να το ταυτίσουμε πρόχειρα με Κουφονήσια.

Μάλιστα, η σύγχρονη επιστημονική έκδοση της Evelyn Edson διατηρεί επίσης το Podia ως ξεχωριστή γεωγραφική ενότητα ανάμεσα στη Naxos και στα Iraklia/Keros.

Τι πιθανότατα είναι;

Εδώ χρειάζεται προσοχή. Δεν βρήκα μέχρι στιγμής σοβαρή πηγή που να δίνει ασφαλή σύγχρονη ταύτιση του Podia. Επομένως δεν θα εφεύρουμε μία.

Η εικόνα όμως είναι εξαιρετικά χαρακτηριστική: ο Buondelmonti και οι αντιγραφείς του το αντιλαμβάνονται σταθερά ως δύο επιμήκεις, γειτονικές νησίδες κοντά στη Νάξο.

Και υπάρχει ένα ακόμη πολύ ισχυρό στοιχείο: σε χειρόγραφο περίπου του 1450, η σειρά είναι:

Naxos → North and South Podia → Iraklia and Karos → Ios.

Δηλαδή κάποια παράδοση γνωρίζει τα δύο νησιά ακόμη και ως Βόρειο και Νότιο Podia.

Άρα το ορθότερο επιστημονικά είναι Podia — δύο μικρές νησίδες κοντά στη Νάξο, των οποίων η σύγχρονη ταύτιση παραμένει αβέβαιη

Το χειρόγραφο έχει επίσης τη δική του αξιοσημείωτη ιστορία: κατά τον 19ο αιώνα βρισκόταν στη συλλογή του κόμη του Guilford και το 1844 αποκτήθηκε από τη Bibliothèque Nationale της Γαλλίας, όπου φυλάσσεται μέχρι σήμερα.

Cristoforo Buondelmonti, Liber Insularum Arcipelagi.
Naxos, Nixa και Podia.
Τοσκάνη, περ. 1465–1475.
Folio 23v, gouache σε χειρόγραφο.
Bibliothèque nationale de France, Département des Cartes et plans.
GE FF-9351 (RES).
Πρώην συλλογή κόμη του Guilford.