Collection

1450 Μικρογραφία από το χειρόγραφο The Fall of Princes

Η ΑΡΙΑΔΝΗ ΕΓΚΑΤΑΛΕΛΕΙΜΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΗΣΕΑ ΣΤΗ ΝΑΞΟ

Μικρογραφία από το χειρόγραφο The Fall of Princes

Αγγλία, περ. 1450–1460 | British Library, Harley MS 1766, f. 38r

Μεσαιωνική μικρογραφία που απεικονίζει την Αριάδνη εγκαταλελειμμένη από τον Θησέα στη Νάξο, ενσωματωμένη σε ένα από τα σημαντικότερα εικονογραφημένα αγγλικά χειρόγραφα του 15ου αιώνα.

Η εικόνα βρίσκεται στο φύλλο 38r του χειρογράφου Harley MS 1766 της British Library. Η ίδια η British Library καταλογογραφεί ρητά τη συγκεκριμένη μικρογραφία ως «Ariadne abandoned by Theseus on Naxos».

Το χειρόγραφο δημιουργήθηκε στην Αγγλία, πιθανότατα στο Suffolk και ενδεχομένως στο Bury St Edmunds, περίπου μεταξύ 1450 και 1460. Είναι γραμμένο σε περγαμηνή, στη Μέση Αγγλική γλώσσα, και αποτελεί μια πλούσια εικονογραφημένη και σημαντικά συντομευμένη εκδοχή του έργου The Fall of Princes του John Lydgate.

Τι ακριβώς βλέπουμε

Η Αριάδνη παρουσιάζεται μόνη της μέσα σε ένα μικρό, απομονωμένο τοπίο που λειτουργεί συμβολικά ως νησί.

Η μεσαιωνική εικονογραφία δεν επιχειρεί να αποδώσει τη Νάξο γεωγραφικά ή ρεαλιστικά. Αντίθετα, ο ζωγράφος χρησιμοποιεί το οπτικό λεξιλόγιο της εποχής του: η Αριάδνη κάθεται μέσα σε έναν περιφραγμένο φυσικό χώρο, πλαισιωμένο από νερό και βλάστηση, σαν μικροσκοπικός απομονωμένος κόσμος.

Κάτω από τη μικρογραφία αναγράφεται το όνομα «Adryane», ώστε ο αναγνώστης να αναγνωρίζει αμέσως την εικονιζόμενη μορφή.

Είναι μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα περίπτωση της πρόσληψης της ελληνικής μυθολογίας στη μεσαιωνική Ευρώπη: η Νάξος δεν απεικονίζεται όπως θα την αντιλαμβανόταν ένας αρχαίος ή σύγχρονος θεατής, αλλά όπως μπορούσε να φανταστεί ένα ελληνικό νησί ένας Άγγλος καλλιτέχνης του 15ου αιώνα.

Από τον Βοκκάκιο στον John Lydgate

Το χειρόγραφο περιέχει το έργο του Άγγλου ποιητή και Βενεδικτίνου μοναχού John Lydgate (περ. 1370–1449/50), The Fall of Princes.

Το έργο του Lydgate δεν είναι πρωτότυπη αφήγηση. Αποτελεί αγγλική απόδοση του περίφημου έργου του Giovanni Boccaccio, De casibus virorum illustrium, μιας σειράς ιστοριών γύρω από την πτώση επιφανών ανδρών και γυναικών της αρχαιότητας και της ιστορίας. Ο Lydgate δεν μετέφρασε απευθείας από τα λατινικά· βασίστηκε στη γαλλική μετάφραση του έργου από τον Laurent de Premierfait. Αυτό αναφέρεται ρητά στον επίσημο κατάλογο της British Library.

Η αλυσίδα λοιπόν είναι ουσιαστικά:

Giovanni Boccaccio
De casibus virorum illustrium
↓
Laurent de Premierfait
γαλλική μετάφραση
↓
John Lydgate
The Fall of Princes
↓
Harley MS 1766, περ. 1450–1460

Έτσι ένας μύθος με επίκεντρο τη Νάξο περνά από την αρχαία ελληνική παράδοση στη λατινική γραμματεία, στη γαλλική αυλική κουλτούρα και τελικά σε ένα πολυτελές αγγλικό χειρόγραφο του 15ου αιώνα.

Το ίδιο το Harley MS 1766

Το χειρόγραφο αποτελείται από περίπου 266 φύλλα περγαμηνής, διαστάσεων περίπου 30 × 21 εκ. Η British Library το περιγράφει ως ιδιαίτερα πλούσια διακοσμημένο: διαθέτει μία μεγάλη εισαγωγική μικρογραφία και συνολικά 156 μικρογραφίες στα περιθώρια, ζωγραφισμένες με χρώματα και χρυσό.

Ανάμεσά τους απεικονίζονται ιστορίες από τη Βίβλο, την ελληνική και ρωμαϊκή μυθολογία και την αρχαία και μεσαιωνική ιστορία: ο Ιάσονας και το Χρυσόμαλλο Δέρας, η Μήδεια, ο Μινώταυρος, η Αριάδνη στη Νάξο, ο Οιδίποδας, ο Ηρακλής, ο Νάρκισσος, ο Ορφέας, η Διδώ, ο Νέρων και ακόμη και ο βασιλιάς Αρθούρος.

Η εικόνα της Αριάδνης βρίσκεται πολύ χαρακτηριστικά αμέσως μετά τη μικρογραφία του Μινώταυρου στο f. 37r και πριν από την ιστορία του Ιππόλυτου και της Φαίδρας στο f. 39r.

Πού κατασκευάστηκε το χειρόγραφο

Η British Library δίνει ως τόπο δημιουργίας:

England — probably Suffolk, possibly Bury St Edmunds.

Η σύγχρονη ακαδημαϊκή έρευνα προχωρά ακόμη περισσότερο. Μελέτη ειδικά αφιερωμένη στο Harley MS 1766 υποστηρίζει ότι το χειρόγραφο ήταν προϊόν ενός εξειδικευμένου εργαστηρίου συνδεδεμένου με τον Lydgate στο Bury St Edmunds κατά τις δεκαετίες 1450–1460.

Ο γραφέας έχει μάλιστα αναγνωριστεί από τους μελετητές ως ο λεγόμενος “Edmund-Fremund scribe”, επειδή το ίδιο χέρι εμφανίζεται και σε άλλα χειρόγραφα που συνδέονται με το Bury St Edmunds. Η British Library καταγράφει αυτή την ταύτιση στη φυσική περιγραφή του κώδικα.

Αυτό σημαίνει ότι η εικόνα της Νάξου που βλέπουμε δημιουργήθηκε πιθανότατα σε ένα αγγλικό μοναστικό και καλλιτεχνικό περιβάλλον της Ανατολικής Αγγλίας περίπου έξι αιώνες πριν από σήμερα.

Η Νάξος στη μεσαιωνική ευρωπαϊκή φαντασία

Για το Naxian Ark, αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της καταχώρισης.

Η εικόνα δεν αποτελεί μαρτυρία για τη φυσική μορφή της Νάξου τον 15ο αιώνα. Ο δημιουργός της πιθανότατα δεν είχε δει ποτέ το νησί.

Είναι όμως ένα εξαιρετικό τεκμήριο για κάτι διαφορετικό: τη θέση που είχε ήδη η Νάξος στην ευρωπαϊκή πολιτισμική μνήμη.

Περίπου το 1450–1460, σε ένα αγγλικό εργαστήριο χειρογράφων, ο αναγνώστης μπορούσε να συναντήσει τη Νάξο ως τον τόπο της εγκατάλειψης της Αριάδνης. Η ιστορία είχε ταξιδέψει επί αιώνες μέσα από αρχαία, λατινικά, γαλλικά και αγγλικά κείμενα και συνέχιζε να είναι αρκετά αναγνωρίσιμη ώστε να αποκτήσει τη δική της εικονογραφημένη σκηνή.

Αυτό κάνει το φύλλο 38r όχι απλώς μια όμορφη μεσαιωνική μικρογραφία, αλλά ένα πρώιμο ευρωπαϊκό εικονογραφικό τεκμήριο της Νάξου ως μυθολογικού τόπου.

Η πορεία του χειρογράφου μέχρι τη British Library

Η ιστορία του ίδιου του χειρογράφου είναι ασυνήθιστα καλά τεκμηριωμένη.

Στις σελίδες του διασώζονται ονόματα πολλών ιδιοκτητών από τον 16ο και 17ο αιώνα. Ανάμεσά τους βρίσκονται οι John Bentley, Thomas Cotton, John και Thomas Tyrell, Christopher Chapman και ο ναυτικός αξιωματικός Sir Frescheville Holles.

Το χειρόγραφο φαίνεται στη συνέχεια να πέρασε στον John Holles, Duke of Newcastle, και μέσω της κόρης του Henrietta Holles ενσωματώθηκε το 1718 στη μεγάλη βιβλιοθήκη της οικογένειας Harley.

Η περίφημη Harley Collection δημιουργήθηκε από τον Robert Harley, 1ο Earl of Oxford and Mortimer, και τον γιο του Edward Harley.

Το 1753, η οικογένεια πούλησε τα χειρόγραφα στο βρετανικό κράτος έναντι £10.000. Η αγορά έγινε στο πλαίσιο του ίδιου νόμου που ίδρυσε το British Museum, και η Harleian Library αποτέλεσε μία από τις ιδρυτικές συλλογές του. Σήμερα τα χειρόγραφα ανήκουν στη British Library.

Άρα η διαδρομή του χειρογράφου μπορεί να αποδοθεί συνοπτικά:

Bury St Edmunds / Suffolk, περ. 1450–1460
→ διάφοροι Άγγλοι ιδιοκτήτες, 16ος–17ος αι.
→ οικογένεια Holles
→ Harley Library, από το 1718
→ British Museum, 1753
→ British Library, σήμερα

⸻

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΡΓΟΥ

Θέμα: Η Αριάδνη εγκαταλελειμμένη από τον Θησέα στη Νάξο
Είδος: Μεσαιωνική μικρογραφία σε εικονογραφημένο χειρόγραφο
Χρονολόγηση: περ. 1450–1460
Τόπος δημιουργίας: Αγγλία, πιθανότατα Suffolk — ενδεχομένως Bury St Edmunds
Κείμενο: John Lydgate, The Fall of Princes
Πηγή: Giovanni Boccaccio, De casibus virorum illustrium, μέσω της γαλλικής μετάφρασης του Laurent de Premierfait
Γλώσσα: Μέση Αγγλική
Υλικό χειρογράφου: Περγαμηνή
Χειρόγραφο: Harley MS 1766
Φύλλο: f. 38r
Συλλογή: British Library, London
Θέμα μικρογραφίας κατά British Library: Ariadne abandoned by Theseus on Naxos