Collection

1251 ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΤΟΥ OTHON DE LA ROCHE

Ναύπλιο, 19 Απριλίου 1251

Ο οίκος de la Roche και η μεσαιωνική Φραγκοκρατία στην Ελλάδα

Μεσαιωνική σφραγίδα του Othon (Othes) de la Roche, γιου του Othon de la Roche, του Βουργουνδού σταυροφόρου που μετά τη Δ΄ Σταυροφορία εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα και έγινε ο πρώτος Φράγκος ηγεμόνας της Αθήνας.

Η σφραγίδα διατηρείται προσαρτημένη σε ένα ιδιαίτερα σημαντικό έγγραφο που συντάχθηκε στο κάστρο του Ναυπλίου στις 19 Απριλίου 1251. Με το έγγραφο αυτό ο Othon de la Roche παραχωρούσε στον αδελφό του Guy de la Roche, κύριο των Αθηνών, τα κάστρα του Άργους και του Ναυπλίου μαζί με τις εξαρτήσεις τους.

Σε αντάλλαγμα έλαβε 15.000 χρυσά υπέρπυρα και τα δικαιώματα του Guy σε οικογενειακές κτήσεις στη Βουργουνδία και την Καμπανία. Η πράξη επικυρώθηκε και από τη σύζυγό του Marguerite και την κόρη του Guillemette, ενώ ο Othon δεσμευόταν να εξασφαλίσει και τη συναίνεση των άλλων παιδιών του. Το έγγραφο σφραγίστηκε επίσης, κατόπιν αιτήματός του, από τον επίσκοπο του Άργους και τον Γουλιέλμο Β΄ Βιλλεαρδουίνο, πρίγκιπα της Αχαΐας.

Ποιος ήταν ο Othon de la Roche

Για να καταλάβουμε τη σημασία της σφραγίδας πρέπει να γυρίσουμε μισό αιώνα πίσω.

Ο γενάρχης της ελληνικής γραμμής των de la Roche, Othon de la Roche, ήταν Βουργουνδός ευγενής από τη La Roche-sur-l’Ognon και συμμετείχε στη Δ΄ Σταυροφορία. Μετά την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης το 1204, εγκαταστάθηκε στη νότια Ελλάδα και απέκτησε την κυριαρχία της Αθήνας και αργότερα της Θήβας. Οι σύγχρονες πηγές τον αποκαλούν συνήθως κύριο των Αθηνών· ο επίσημος τίτλος «δούκας» καθιερώθηκε στη δυναστεία αργότερα.

Περί το 1211–1212, ο Othon βοήθησε τον Γοδεφρείδο Α΄ Βιλλεαρδουίνο στην κατάκτηση του Άργους και του Ναυπλίου. Ως ανταμοιβή, οι δύο πόλεις και οι γύρω περιοχές τού παραχωρήθηκαν ως φέουδο της Πριγκιπάτου της Αχαΐας. Η μεγάλη μελέτη του Antoine Bon για τη Φραγκική Μορέα επιβεβαιώνει ότι το Άργος και το Ναύπλιο πέρασαν έτσι στον οίκο de la Roche.

Μετά τον θάνατό του, το Άργος και το Ναύπλιο πέρασαν στον γιο του Othon, ενώ η Αθήνα πέρασε στον άλλο γιο, Guy. Το έγγραφο του 1251 είναι ακριβώς η πράξη με την οποία οι ελληνικές κτήσεις του Othon ενώθηκαν ξανά υπό τον Guy.

Γιατί το έγγραφο του 1251 είναι τόσο σημαντικό

Για πολλά χρόνια υπήρχε αβεβαιότητα ακόμη και για τη συγγένεια των πρώτων ηγεμόνων της Αθήνας. Ο Guy θεωρούνταν από ορισμένους ιστορικούς ανιψιός του πρώτου Othon.

Όμως το πρωτότυπο έγγραφο του 19 Απριλίου 1251 χρησιμοποιεί ρητά οικογενειακές διατυπώσεις που απέδειξαν ότι Othon και Guy ήταν αδέλφια και γιοι του πρώτου Othon de la Roche.

Ο Jean Longnon χαρακτήρισε την ανακάλυψη του εγγράφου σημαντική ακριβώς επειδή διόρθωσε στοιχεία που θεωρούνταν για δεκαετίες δεδομένα στη γενεαλογία των πρώτων Φράγκων ηγεμόνων της Αθήνας.

Οι de la Roche των Αθηνών και οι Della Rocca της Νάξου

Μια πιθανή ιστορική και γενεαλογική συνέχεια στον λατινικό κόσμο του Αιγαίου

Η πιθανή σχέση της οικογένειας Della Rocca της Νάξου με τη γαλλική δυναστεία de la Roche, η οποία κυβέρνησε την Αθήνα κατά τον 13ο και τις αρχές του 14ου αιώνα, αποτελεί ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα αλλά και δυσκολότερα ζητήματα της γενεαλογικής ιστορίας των λατινικών οικογενειών του Αιγαίου.

Η ομοιότητα των δύο ονομάτων —de la Roche στα γαλλικά και della Rocca στα ιταλικά— είναι εντυπωσιακή, αλλά από μόνη της δεν αποτελεί απόδειξη συγγένειας. Η ιστορική έρευνα οφείλει επομένως να αναζητήσει κάτι περισσότερο: πρόσωπα, γάμους, φέουδα και μετακινήσεις που μπορούν να εξηγήσουν πώς ένα μέλος ή ένας παράπλευρος κλάδος της παλαιάς αθηναϊκής οικογένειας θα μπορούσε να έχει περάσει στον νησιωτικό κόσμο του Αιγαίου και, τελικά, στη Νάξο.

Η έρευνα των τελευταίων ετών —και ιδιαίτερα η συνδυαστική εξέταση γαλλικών, παπικών, ανδεγαυικών, βενετικών και ελληνικών πηγών— δείχνει ότι ένα τέτοιο ενδεχόμενο δεν μπορεί πλέον να απορριφθεί ως απλή ονομαστική σύμπτωση.

Η δυναστεία de la Roche

Οι de la Roche, οικογένεια φραγκικής καταγωγής από τη Βουργουνδία και τη Champagne, εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα μετά τη Δ΄ Σταυροφορία.

Ο Othon de la Roche έγινε στις αρχές του 13ου αιώνα κύριος της Αθήνας και της Θήβας. Η οικογένεια κυβέρνησε το αθηναϊκό κράτος επί περίπου έναν αιώνα και συνδέθηκε μέσω γάμων με πολλές από τις σημαντικότερες φραγκικές οικογένειες της Ελλάδας και της Γαλλίας.

Ήδη από την πρώτη γενιά εμφανίζεται χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτών των σχέσεων: ο Othon παντρεύτηκε την Élisabeth de Chappes, μέλος σημαντικής οικογένειας της Champagne.

Οι δεσμοί αυτοί δεν ήταν περιστασιακοί. Δημιούργησαν ένα ευρύ συγγενικό και φεουδαρχικό δίκτυο, τμήματα του οποίου εξακολουθούσαν να λειτουργούν περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα.

Το τέλος του αθηναϊκού κλάδου δεν ήταν το τέλος των de la Roche

Το 1308 πέθανε χωρίς διάδοχο ο Guy II de la Roche, τελευταίος δούκας της Αθήνας της κύριας γραμμής.

Η εξουσία πέρασε στους Brienne, αλλά αυτό συνέβη ακριβώς επειδή οι Brienne ήταν συγγενείς των de la Roche.

Η Isabelle de la Roche, κόρη του Guy I, είχε παντρευτεί τον Hugues de Brienne. Γιος τους ήταν ο Gautier V de Brienne, ο οποίος κληρονόμησε το Δουκάτο των Αθηνών.

Επομένως οι Brienne δεν αποτελούσαν μια ξένη δυναστεία που απλώς αντικατέστησε τους de la Roche. Αποτελούσαν τη δυναστική συνέχειά τους μέσω της γυναικείας γραμμής.

Το 1311 ο Gautier V σκοτώθηκε στη μεγάλη σύγκρουση με την Καταλανική Εταιρεία στον Αλμυρό και το φραγκικό Δουκάτο της Αθήνας κατέρρευσε.

Όμως και πάλι, η οικογένεια και το περιβάλλον της δεν εξαφανίστηκαν από την Ελλάδα.

Ένας δεύτερος de la Roche κλάδος παρέμενε στην Ελλάδα

Αυτό αποτελεί ίσως ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία που προέκυψαν από την έρευνα.

Παράλληλα με τον δουκικό κλάδο της Αθήνας υπήρχε παράπλευρος κλάδος de la Roche στην Πελοπόννησο, συνδεδεμένος με το Veligosti και τη Damala, τη σημερινή Τροιζήνα.

Στις πηγές εμφανίζεται ο:

Renaud de Veligourt, alias de la Roche.

Η σημασία του Renaud είναι μεγάλη, επειδή αποδεικνύει ότι η εξαφάνιση του ονόματος de la Roche από τον θρόνο των Αθηνών δεν σήμαινε εξαφάνιση της οικογένειας από τον ελληνικό χώρο.

Και από τον Renaud ξεκινούν τουλάχιστον δύο εξαιρετικά ενδιαφέρουσες οικογενειακές διαδρομές.

Jacqueline de la Roche: από την Αργολίδα στη Χίο

Η Jacqueline de la Roche, κληρονόμος του παράπλευρου κλάδου των δουκών της Αθήνας, παντρεύτηκε τον ισχυρό Γενουάτη άρχοντα Martino Zaccaria, κύριο της Χίου.

Μέσω της Jacqueline πέρασαν στον Zaccaria τα δικαιώματα των de la Roche στο Veligosti και στη Damala.

Έτσι, στις πρώτες δεκαετίες του 14ου αιώνα, μια γυναίκα που οι πηγές αναγνωρίζουν ρητά ως κληρονόμο παράπλευρου κλάδου του οίκου των Δουκών των Αθηνών βρίσκεται εγκατεστημένη όχι στη Γαλλία αλλά στη Χίο, μέσα στον κόσμο του Αιγαίου.

Το 1329, όταν ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Γ΄ ανέκτησε τη Χίο, ο Martino Zaccaria αιχμαλωτίστηκε. Η Jacqueline έλαβε άδεια να εγκαταλείψει το νησί μαζί με την οικογένεια και την περιουσία της.

Η μετέπειτα ακριβής διαδρομή της δεν έχει ακόμη εξακριβωθεί.

Το γεγονός όμως παραμένει: η παρουσία ενός πραγματικού de la Roche κλάδου στο Αιγαίο είναι ιστορικά τεκμηριωμένη.

Οι de la Roche και οι Foucherolles

Μία δεύτερη κόρη του Renaud de la Roche παντρεύτηκε τον Jean de Foucherolles.

Η συγγένεια αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή οι Foucherolles παρέμειναν στην Ελλάδα και αποτέλεσαν έναν από τους βασικούς πυρήνες πιστών των Brienne στην Αργολίδα.

Η ακολουθία που μπορεί να αποκατασταθεί από τα σωζόμενα έγγραφα είναι:

Renaud de la Roche
→ κόρη de la Roche
→ Jean de Foucherolles
→ François de Foucherolles
→ Nicolas de Foucherolles.

Το 1309 ο Gautier de Brienne επιβεβαίωσε κτήματα της οικογένειας.

Μετά την καταστροφή του 1311, οι Foucherolles εξακολούθησαν να κρατούν το Άργος και το Ναύπλιο για τους εξόριστους Brienne.

Έχουμε επομένως μια πραγματική συνέχεια:

de la Roche → Foucherolles → Brienne → Αργολίδα.

Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι ένας Ferry de Foucherolles εμφανίζεται μεταξύ 1330 και 1335 ως Marshal του Τάγματος των Ιωαννιτών στη Ρόδο.

Δεν έχει ακόμη αποδειχθεί ότι ο Ferry ανήκε στον συγκεκριμένο αργολικό κλάδο των Foucherolles. Η χρονική και γεωγραφική σύμπτωση όμως αποτελεί σημαντικό αντικείμενο της συνεχιζόμενης έρευνας.

Η επιστροφή του Gautier VI de Brienne

Ο γιος του τελευταίου φράγκου δούκα, Gautier VI de Brienne, δεν εγκατέλειψε τη διεκδίκηση της οικογενειακής κληρονομιάς.

Το 1331 επέστρεψε στην Ελλάδα επικεφαλής σημαντικής στρατιωτικής δύναμης.

Τα ανδεγαυικά και παπικά έγγραφα αποκαλύπτουν ότι μαζί του ήρθαν Γάλλοι ιππότες, συγγενείς και άνθρωποι του προσωπικού του περιβάλλοντος. Ακόμη και το 1332 καταγράφονται νέοι ιππότες που ταξιδεύουν από τη Δύση προς τη Romania για να τον συναντήσουν.

Ο Gautier κατέλαβε τη Λευκάδα και τη Βόνιτσα και εγκατέστησε εκεί Γάλλους καστελλάνους.

Αυτό αποδεικνύει ότι μετά το 1311 υπήρξε νέα μετακίνηση ανθρώπων του παλιού de la Roche–Brienne κόσμου προς την Ελλάδα.

Και ο ίδιος ο Gautier VI ήταν, μέσω της γιαγιάς του Isabelle, απόγονος των de la Roche.

Και εδώ εμφανίζεται η Νάξος

Η Νάξος δεν ήταν απομονωμένη από αυτές τις εξελίξεις.

Ο Niccolò Sanudo, μετέπειτα δούκας της Νάξου, είχε πολεμήσει το 1311 στο πλευρό του Gautier V de Brienne και ήταν ένας από τους σημαντικούς Φράγκους που επέζησαν από την καταστροφή.

Κατά τις επόμενες δεκαετίες βρίσκεται μέσα στο ίδιο πολιτικό και στρατιωτικό δίκτυο του Αιγαίου με τους Ghisi, Zaccaria, Brienne και τους Ιωαννίτες της Ρόδου.

Και η σύνδεση γίνεται ακόμη στενότερη μέσω γάμου.

Ο Niccolò Sanudo παντρεύτηκε την Jeanne de Brienne.

Έτσι, η ίδια η αυλή της Νάξου συνδέθηκε δυναστικά με τον οίκο που είχε κληρονομήσει την αθηναϊκή παράδοση των de la Roche.

Δεν πρόκειται επομένως για δύο απομονωμένους κόσμους — την Αθήνα από τη μία και τη Νάξο από την άλλη.

Πρόκειται για ένα αλληλένδετο λατινικό αριστοκρατικό δίκτυο που εκτεινόταν από την Αργολίδα και την Αχαΐα έως τη Χίο, τη Ρόδο και τις Κυκλάδες.

Από de la Roche σε Della Rocca;

Εδώ βρίσκεται το μεγάλο ερώτημα.

Γλωσσικά, τα δύο ονόματα έχουν ουσιαστικά την ίδια σημασία:

de la Roche — «του Βράχου»
della Rocca — «του Βράχου / του Οχυρού».

Σε ένα περιβάλλον όπου τα γαλλικά ονόματα αποδίδονταν συστηματικά σε λατινική και ιταλική μορφή, μια τέτοια μεταβολή είναι απολύτως δυνατή.

Δεν αποτελεί όμως γενεαλογική απόδειξη.

Αυτό που κάνει σήμερα την υπόθεση πολύ πιο ενδιαφέρουσα είναι ότι η ιστορική έρευνα έχει πλέον αποδείξει ότι κλάδοι και απόγονοι των de la Roche δεν εξαφανίστηκαν από την Ελλάδα μετά το 1311.

Αντίθετα, τους βρίσκουμε:

στην Αργολίδα,
στη Χίο,
στο περιβάλλον των Brienne,
στο ευρύτερο δίκτυο των Ιωαννιτών,
και σε άμεση πολιτική και οικογενειακή επαφή με τον κόσμο των Sanudo της Νάξου.

Επομένως υπήρχαν πράγματι οι ιστορικές συνθήκες μέσα στις οποίες ένας παράπλευρος ή δευτερεύων κλάδος της οικογένειας θα μπορούσε να έχει περάσει στις Κυκλάδες και το όνομά του να έχει ιταλοποιηθεί.

Το οικόσημο στην Καπέλα του Κάστρου

Ιδιαίτερη σημασία για την έρευνα έχει και η παρουσία στην Καπέλα του Κάστρου της Νάξου, το παλαιό δουκικό παρεκκλήσι, οικοσήμων που παρουσιάζουν αξιοσημείωτη ομοιότητα με την εραλδική παράδοση των de la Roche.

Το στοιχείο είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον επειδή το συγκεκριμένο κτίσμα συνδέεται άμεσα με τη δουκική αυλή.

Ωστόσο η εραλδική ταύτιση πρέπει να αντιμετωπίζεται με την ίδια αυστηρότητα όπως και η γενεαλογία: η ομοιότητα ενός οικοσήμου αποτελεί σημαντική ένδειξη, όχι από μόνη της απόδειξη ταυτότητας οικογένειας.

Η ακριβής χρονολόγηση και επιστημονική δημοσίευση των συγκεκριμένων εραλδικών ευρημάτων αποτελεί επομένως ένα από τα σημαντικότερα επόμενα βήματα της έρευνας.

Συμπέρασμα

Με τα σημερινά δεδομένα δεν μπορεί ακόμη να υποστηριχθεί ως αποδεδειγμένο γεγονός ότι οι Della Rocca της Νάξου αποτελούν απευθείας κλάδο των de la Roche των Αθηνών.

Μπορεί όμως πλέον να ειπωθεί κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή ομοιότητα ονομάτων.

Η ιστορική έρευνα αποδεικνύει ότι μετά την πτώση του Φραγκικού Δουκάτου των Αθηνών, η οικογένεια, οι απόγονοι και το συγγενικό δίκτυο των de la Roche παρέμειναν ενεργά στην Ελλάδα και εξαπλώθηκαν στον κόσμο του Αιγαίου.

Ένας παράπλευρος κλάδος παρέμεινε στην Αργολίδα.
Η Jacqueline de la Roche πέρασε μέσω γάμου στον κόσμο των Zaccaria της Χίου.
Οι Foucherolles, συγγενείς των de la Roche μέσω γάμου, διατήρησαν τις αργολικές κτήσεις για τους Brienne.
Ο Gautier VI de Brienne, απόγονος των de la Roche, έφερε νέο κύμα Γάλλων ιπποτών στην Ελλάδα το 1331.
Και οι Sanudo της Νάξου βρίσκονταν σε άμεση στρατιωτική, πολιτική και τελικά συγγενική σχέση με αυτόν ακριβώς τον κόσμο.

Έτσι, η πιθανή σχέση de la Roche – Della Rocca δεν μπορεί σήμερα να θεωρηθεί αποδεδειγμένη· δεν μπορεί όμως πλέον να αντιμετωπίζεται και ως μια απλή ετυμολογική σύμπτωση χωρίς ιστορικό υπόβαθρο.

Ανάμεσα στην Αθήνα των de la Roche και τη Νάξο των Della Rocca αρχίζει να διακρίνεται ένα πραγματικό δίκτυο προσώπων, συγγενειών και μετακινήσεων.

Ο κρίκος που λείπει είναι πλέον συγκεκριμένος: ο πρώτος τεκμηριωμένος Della Rocca της Νάξου και η καταγωγή του.

Εκεί πρέπει να συνεχιστεί η έρευνα.