Collection

100 πχ Ρωμαϊκή τοιχογραφία από το Herculaneum

Η ΑΡΙΑΔΝΗ ΕΓΚΑΤΑΛΕΛΕΙΜΜΕΝΗ ΣΤΗ ΝΑΞΟ

Ρωμαϊκή τοιχογραφία από το Herculaneum

1ος αιώνας π.Χ. – 1ος αιώνας μ.Χ. | British Museum

Ρωμαϊκή τοιχογραφία με μία από τις πιο χαρακτηριστικές εικαστικές αποδόσεις του μύθου της Αριάδνης στη Νάξο. Το έργο βρέθηκε στο αρχαίο Herculaneum, τη ρωμαϊκή πόλη της Καμπανίας που καταστράφηκε από την έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ., και σήμερα ανήκει στις συλλογές του British Museum. Το μουσείο χρονολογεί την τοιχογραφία ευρύτερα μεταξύ 1ου αιώνα π.Χ. και 1ου αιώνα μ.Χ.

Η σκηνή τοποθετείται μυθολογικά στις ακτές της Νάξου. Η Αριάδνη έχει μόλις ξυπνήσει και αντιλαμβάνεται ότι ο Θησέας την έχει εγκαταλείψει. Καθισμένη σε χαμηλό στρώμα με κόκκινο προσκέφαλο, ντυμένη με λευκό ένδυμα και στολισμένη με κόκκινο περιδέραιο και βραχιόλια, στρέφεται προς τη θάλασσα και δείχνει το πλοίο του Θησέα που απομακρύνεται στο βάθος. Πίσω της υψώνεται βραχώδες τοπίο. Αυτή είναι και η επίσημη περιγραφή της σύνθεσης από το British Museum.

Η στιγμή που απεικονίζεται

Η τοιχογραφία δεν παρουσιάζει ολόκληρη την ιστορία της Αριάδνης, αλλά τη δραματικότερη στιγμή της.

Σύμφωνα με τον μυθολογικό κύκλο, η Αριάδνη, κόρη του Μίνωα της Κρήτης, βοήθησε τον Θησέα να βγει από τον Λαβύρινθο μετά τη θανάτωση του Μινώταυρου. Κατά την επιστροφή τους προς την Αθήνα βρέθηκαν στη Νάξο, όπου ο Θησέας την εγκατέλειψε. Η ακριβής αιτία διαφέρει ανάλογα με την αρχαία παράδοση, αλλά η εικόνα της Αριάδνης που ξυπνά και βλέπει το πλοίο του να χάνεται στον ορίζοντα έγινε ένα από τα πιο ισχυρά επεισόδια του μύθου.

Η συγκεκριμένη σκηνή ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής στη ρωμαϊκή ζωγραφική της Καμπανίας. Στην Πομπηία και το Herculaneum έχουν σωθεί πολλές παραλλαγές της εγκατάλειψης της Αριάδνης, άλλοτε με την ηρωίδα να κοιμάται, άλλοτε να ξυπνά, και άλλοτε με την επικείμενη άφιξη του Διονύσου. Σύγχρονη καταγραφή του εικονογραφικού υλικού της Πομπηίας επισημαίνει πόσο συχνά εμφανίζεται η Αριάδνη στις τοιχογραφίες της πόλης.

Η Νάξος μέσα στη ρωμαϊκή οικία

Για το Naxian Ark αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο.

Η τοιχογραφία δεν δημιουργήθηκε στη Νάξο και δεν βρέθηκε στη Νάξο. Δημιουργήθηκε στον ρωμαϊκό κόσμο της Καμπανίας. Η Νάξος εδώ υπάρχει ως τόπος μνήμης και μύθου: ένα νησί τόσο αναγνωρίσιμο μέσα στην ελληνική μυθολογία ώστε η ιστορία του να κοσμεί τις κατοικίες εύπορων Ρωμαίων στην Ιταλία.

Αυτό δείχνει πόσο βαθιά είχε ενσωματωθεί ο μυθολογικός δεσμός Νάξος – Αριάδνη – Θησέας – Διόνυσος στη ρωμαϊκή οπτική κουλτούρα.

Η σκηνή που βλέπουμε είναι ουσιαστικά το μεταίχμιο ανάμεσα σε δύο ιστορίες: ο Θησέας αποχωρεί και ο Διόνυσος πρόκειται να εισέλθει στη ζωή της Αριάδνης. Στη μεταγενέστερη εικονογραφία, αυτή η συνέχεια θα γίνει εξίσου διάσημη: ο Διόνυσος συναντά την εγκαταλελειμμένη Αριάδνη στη Νάξο και την παίρνει ως σύζυγό του. Η ίδια αφηγηματική παράδοση βρίσκεται αργότερα πίσω από αριστουργήματα όπως ο Bacchus and Ariadne του Τιτσιάνο.

Από το Herculaneum στη συλλογή Blacas

Πριν φτάσει στο British Museum, η τοιχογραφία ανήκε στη μεγάλη συλλογή του Louis, Duc de Blacas d’Aulps. Αυτό αναφέρεται ρητά στην επίσημη καρτέλα του μουσείου.

Ο Louis de Blacas είχε κληρονομήσει και επεκτείνει τη σημαντική συλλογή αρχαιοτήτων που είχε δημιουργήσει ο πατέρας του, Pierre-Louis de Blacas. Μετά τον θάνατο του Louis το 1866, η βρετανική κυβέρνηση εξασφάλισε ειδική χρηματοδότηση για την απόκτηση της συλλογής από το British Museum. Η επίσημη βιογραφία του British Museum αναφέρει ειδική κρατική επιχορήγηση £48.000, ενώ η κοινοβουλευτική συζήτηση του 1867 καταγράφει δαπάνη £45.721 για την αγορά της συλλογής νομισμάτων και αρχαιοτήτων Blacas.

Έτσι η συγκεκριμένη τοιχογραφία πέρασε στο British Museum το 1867 και πήρε αριθμό ευρετηρίου:

1867,0508.1358.

Άρα η τεκμηριωμένη διαδρομή της είναι:

Herculaneum, Ιταλία
→ Συλλογή Blacas
→ Αγορά της συλλογής από το British Museum, 1866–1867
→ British Museum, Λονδίνο

Οι διαστάσεις και η τεχνική

Το British Museum δίνει:

Ύψος: 44,5 εκ.
Μήκος: 46,5 εκ.
Βάθος πλαισίου: 6 εκ.

Το υλικό καταγράφεται ως plaster (?), με ζωγραφική τεχνική. Πρόκειται δηλαδή για τμήμα αρχαίας τοιχογραφημένης επιφάνειας που αποσπάστηκε και διατηρήθηκε ως ανεξάρτητο έργο.

Η σύνθεση

Η Αριάδνη καταλαμβάνει το κάτω τμήμα της εικόνας. Δεν παρουσιάζεται όρθια ή σε ηρωική στάση, αλλά σε κατάσταση αφύπνισης και αιφνιδιασμού. Το σώμα της είναι ακόμη σε θέση ανάπαυσης, ενώ το βλέμμα και η χειρονομία της στρέφονται ήδη προς το πλοίο.

Στο επάνω μέρος, η μικρότερη κλίμακα της θαλάσσιας σκηνής δημιουργεί οπτική απόσταση ανάμεσα στην εγκαταλελειμμένη Αριάδνη και τον Θησέα που φεύγει. Η φυσική απόσταση του πλοίου γίνεται έτσι και αφηγηματική απόσταση: η εγκατάλειψη έχει ήδη συντελεστεί και δεν μπορεί να ανατραπεί.

Για αυτό τον λόγο η τοιχογραφία είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Δεν παρουσιάζει τη βία ή την περιπέτεια του Λαβυρίνθου, αλλά τη στιγμή της συνειδητοποίησης της εγκατάλειψης.

Η σημασία της για τη Νάξο

Για ένα αρχείο αφιερωμένο στη Νάξο, η αξία του έργου είναι διαφορετική από ένα αρχαιολογικό αντικείμενο που πράγματι βρέθηκε στο νησί.

Εδώ έχουμε ένα τεκμήριο του τρόπου με τον οποίο η Νάξος είχε περάσει στη συλλογική πολιτισμική φαντασία του αρχαίου μεσογειακού κόσμου.

Πριν από περίπου δύο χιλιάδες χρόνια, σε μια ρωμαϊκή πόλη της νότιας Ιταλίας, ένας τοίχος κατοικίας απεικόνιζε μια ιστορία που τοποθετούσε τον θεατή νοητά στην ακτή της Νάξου.

Η εικόνα αυτή επιβίωσε από την καταστροφή του Herculaneum, πέρασε σε μια από τις σημαντικές ευρωπαϊκές συλλογές αρχαιοτήτων του 19ου αιώνα και σήμερα βρίσκεται στο British Museum.

⸻

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΡΓΟΥ

Τίτλος: Η Αριάδνη ξυπνά στην ακτή της Νάξου
Αντικείμενο: Ρωμαϊκή τοιχογραφία
Θέμα: Αριάδνη εγκαταλελειμμένη από τον Θησέα στη Νάξο
Χρονολόγηση: 1ος αι. π.Χ. – 1ος αι. μ.Χ.
Πολιτισμός: Ρωμαϊκός
Τόπος εύρεσης: Herculaneum, Ιταλία
Μυθολογικός τόπος της παράστασης: Νάξος
Υλικό: Ζωγραφισμένο επίχρισμα / plaster
Διαστάσεις: 44,5 × 46,5 εκ.
Προηγούμενη συλλογή: Louis, Duc de Blacas d’Aulps
Απόκτηση από το British Museum: 1867
Σημερινή συλλογή: British Museum, Department of Greece and Rome
Αριθμός ευρετηρίου: 1867,0508.1358

Η τρέχουσα βάση του British Museum τη δείχνει ως αντικείμενο της συλλογής του Greek and Roman Department, και η καταχώριση που βλέπεις στο site σου αναφέρει ότι βρίσκεται on display. Επειδή όμως η κατάσταση έκθεσης μπορεί να αλλάξει, στο μόνιμο κείμενο του Naxian Ark θα έγραφα απλώς «British Museum, Λονδίνο» και θα απέφευγα να ενσωματώσω μόνιμα αριθμό αίθουσας.