Collection

1620 Theseus abandoning Ariadne on the island of Naxos

Ο Θησέας εγκαταλείπει την Αριάδνη στη Νάξο

Μια σπάνια αναγεννησιακή απεικόνιση του μύθου

Μια μικρή ζωγραφική επιφάνεια, μήκους μόλις 49 εκατοστών, διασώζει μία από τις πιο ασυνήθιστες αναγεννησιακές απεικονίσεις του μύθου της Αριάδνης στη Νάξο.

Το έργο είναι γνωστό με τον τίτλο «Theseus abandoning Ariadne on the island of Naxos» — «Ο Θησέας εγκαταλείπει την Αριάδνη στο νησί της Νάξου» και αποδίδεται από τον οίκο Christie’s στη Λομβαρδική Σχολή του 16ου αιώνα.

Είναι ζωγραφισμένο με τέμπερα σε ξύλινη επιφάνεια και έχει διαστάσεις μόλις 23,6 × 49,12 εκ.

Η μικρή και ιδιαίτερα επιμήκης μορφή του δεν είναι τυχαία. Σύμφωνα με την επιστημονική περιγραφή του Christie’s, ο πίνακας πιθανότατα αποτελούσε αρχικά τμήμα ενός επίπλου.

Έτσι, αυτό που σήμερα αντιμετωπίζουμε ως αυτόνομο έργο ζωγραφικής ίσως δημιουργήθηκε τον 16ο αιώνα για να κοσμήσει ένα περίτεχνο αναγεννησιακό έπιπλο.

Η στιγμή της εγκατάλειψης

Η σκηνή δεν παρουσιάζει τον Θησέα και την Αριάδνη μαζί στη Νάξο.

Παρουσιάζει τη στιγμή μετά την προδοσία.

Ο Θησέας έχει ήδη εγκαταλείψει την Αριάδνη και απομακρύνεται από το νησί με πλοίο.

Στο πρώτο επίπεδο της σύνθεσης βλέπουμε μία μικρή βάρκα με τρεις μορφές. Ο Θησέας βρίσκεται ήδη πάνω στο σκάφος και ταξιδεύει μακριά από τη Νάξο.

Στο βάθος, όμως, στην αριστερή ακτή, βρίσκεται μια μικροσκοπική γυναικεία μορφή.

Είναι η Αριάδνη.

Ο Christie’s περιγράφει την εγκαταλελειμμένη πριγκίπισσα να θρηνεί βλέποντας τον Θησέα να απομακρύνεται στη θάλασσα.

Η δραματική αντίθεση είναι εντυπωσιακή.

Η Αριάδνη βρίσκεται μόνη στην ακτή, ενώ ο Θησέας, αδιαφορώντας για την απόγνωσή της, στρέφεται προς την απέναντι πλευρά.

Ολόκληρη η τραγωδία του μύθου έχει συμπυκνωθεί σε μια μικρή θαλάσσια σκηνή.

Η Νάξος στο βάθος

Η Νάξος δεν παρουσιάζεται εδώ ως πραγματικό τοπίο.

Ο άγνωστος Λομβαρδός ζωγράφος δεν είχε σκοπό να δημιουργήσει μια τοπογραφικά πιστή απεικόνιση του νησιού.

Στη δεξιά πλευρά του έργου υψώνεται μια φανταστική παραθαλάσσια πόλη με πύργους, κτίρια και τείχη που κατεβαίνουν μέχρι το νερό. Στο βάθος διακρίνονται βουνά και ακτές.

Πρόκειται για μια αναγεννησιακή φανταστική Νάξο.

Όπως συμβαίνει σε πολλά έργα της εποχής, ο αρχαίος ελληνικός κόσμος μεταφέρεται μέσα σε ένα τοπίο που είναι περισσότερο οικείο στον Ιταλό θεατή του 16ου αιώνα παρά στον πραγματικό χώρο του Αιγαίου.

Ακριβώς γι’ αυτό όμως το έργο παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Δεν μας δείχνει πώς ήταν η Νάξος.

Μας δείχνει πώς μπορούσε να φανταστεί τη Νάξο ένας καλλιτέχνης της Αναγέννησης.

Η Αριάδνη, ο Θησέας και η Νάξος

Η ιστορία αρχίζει στην Κρήτη.

Η Αριάδνη, κόρη του βασιλιά Μίνωα, ερωτεύεται τον Θησέα και τον βοηθά να αντιμετωπίσει τον Μινώταυρο. Του δίνει τον περίφημο μίτο, χάρη στον οποίο ο Αθηναίος ήρωας κατορθώνει να βρει τον δρόμο της επιστροφής από τον Λαβύρινθο.

Μετά τη θανάτωση του Μινώταυρου, ο Θησέας αναχωρεί από την Κρήτη μαζί με την Αριάδνη.

Το ταξίδι τους τούς φέρνει στη Νάξο.

Εκεί οι αρχαίες παραδόσεις διαφοροποιούνται ως προς τις λεπτομέρειες. Στην πιο γνωστή εκδοχή, ο Θησέας εγκαταλείπει την Αριάδνη ενώ εκείνη κοιμάται και αναχωρεί με το πλοίο του.

Όταν ξυπνά, η Αριάδνη βρίσκεται μόνη στο νησί.

Αυτή ακριβώς την επόμενη στιγμή επιλέγει να παρουσιάσει ο ζωγράφος: όχι την κοιμισμένη Αριάδνη, αλλά την Αριάδνη που έχει αντιληφθεί την εγκατάλειψή της και παρακολουθεί το πλοίο να χάνεται στη θάλασσα.

Μια παράξενη λεπτομέρεια: η γυναίκα στο πλοίο

Η επίσημη περιγραφή του Christie’s επισημαίνει μία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια της παράστασης.

Ο Θησέας δεν παρουσιάζεται να εγκαταλείπει μόνος του τη Νάξο.

Στο πλοίο βρίσκεται μαζί του μια άλλη γυναίκα, την οποία ο κατάλογος του Christie’s χαρακτηρίζει ως τη «νέα αγαπημένη» του.

Ο Θησέας φαίνεται μάλιστα να στρέφεται προς την απέναντι ακτή, ενώ η εγκαταλελειμμένη Αριάδνη θρηνεί στο βάθος.

Πρόκειται για μια ιδιαίτερη εικονογραφική εκδοχή του μύθου και για ένα από τα στοιχεία που κάνουν τον συγκεκριμένο πίνακα τόσο ενδιαφέρον.

Τα μαύρα πανιά και ο θάνατος του Αιγέα

Η ιστορία δεν τελειώνει με την εγκατάλειψη της Αριάδνης.

Πριν αναχωρήσει για την Κρήτη, ο Θησέας είχε συμφωνήσει με τον πατέρα του, τον βασιλιά Αιγέα, ότι εάν επέστρεφε ζωντανός και νικητής θα αντικαθιστούσε τα μαύρα πανιά του πλοίου του με λευκά.

Φεύγοντας όμως από τη Νάξο, ξέχασε να κάνει την αλλαγή.

Όταν το πλοίο πλησίασε την Αττική, ο Αιγέας είδε από μακριά τα μαύρα πανιά και πίστεψε ότι ο γιος του είχε πεθάνει.

Απελπισμένος, έπεσε στη θάλασσα.

Σύμφωνα με την παράδοση, από τον Αιγέα πήρε το όνομά του το Αιγαίο Πέλαγος.

Έτσι η εγκατάλειψη της Αριάδνης στη Νάξο γίνεται μέρος μιας μεγαλύτερης αλυσίδας τραγικών γεγονότων.

Και μετά έρχεται ο Διόνυσος

Για την Αριάδνη, όμως, η Νάξος δεν είναι μόνο ο τόπος της εγκατάλειψης.

Είναι και ο τόπος της μεταμόρφωσης της μοίρας της.

Στην πιο διάσημη συνέχεια του μύθου, στο νησί εμφανίζεται ο Διόνυσος. Ο θεός ερωτεύεται την εγκαταλελειμμένη πριγκίπισσα και την παίρνει ως σύζυγό του.

Έτσι η ίδια ιστορία δημιούργησε δύο από τα διασημότερα εικονογραφικά θέματα που συνδέονται με τη Νάξο:

τον Θησέα που εγκαταλείπει την Αριάδνη

και

τον Διόνυσο που συναντά την Αριάδνη στη Νάξο.

Το πρώτο είναι το θέμα του συγκεκριμένου πίνακα.

Το δεύτερο θα γίνει ένα από τα πιο αγαπημένα μυθολογικά θέματα της ευρωπαϊκής ζωγραφικής.

Ένα κομμάτι αναγεννησιακού επίπλου;

Οι μικρές διαστάσεις του έργου — 23,6 × 49,12 εκ. — και κυρίως η μακρόστενη μορφή του οδήγησαν τους ειδικούς του Christie’s στην υπόθεση ότι ο πίνακας πιθανότατα ήταν αρχικά ενσωματωμένος σε έπιπλο.

Η υπόθεση είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα στο πλαίσιο της ιταλικής Αναγέννησης.

Μυθολογικές, ιστορικές και λογοτεχνικές σκηνές χρησιμοποιούνταν συχνά για τη διακόσμηση πολυτελών επίπλων. Έτσι μια ιστορία από τον αρχαίο ελληνικό κόσμο μπορούσε να μεταφερθεί από τα κείμενα του Οβιδίου, του Κατούλλου και άλλων αρχαίων συγγραφέων στο εσωτερικό μιας ιταλικής κατοικίας.

Η Νάξος γινόταν με αυτόν τον τρόπο μέρος της οπτικής κουλτούρας της Αναγέννησης.

Από την Αναγέννηση σε δημοπρασία της Νέας Υόρκης

Το έργο εμφανίστηκε δημόσια στον οίκο Christie’s στη Νέα Υόρκη, στη δημοπρασία Renaissance, στις 29 Ιανουαρίου 2014, ως Lot 113.

Ο οίκος το κατέγραψε ως:

Lombard School, 16th Century
Theseus abandoning Ariadne on the island of Naxos

Η εκτίμησή του ήταν 30.000–50.000 δολάρια.

Τελικά πωλήθηκε για 47.500 δολάρια.

Η τιμή αυτή είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, αλλά ακόμη σημαντικότερη για την τεκμηρίωση του έργου είναι η σαφής απόδοση από τον Christie’s στη Λομβαρδική Σχολή του 16ου αιώνα.

Ο δημιουργός του παραμένει άγνωστος.

Η Νάξος στη φαντασία της Αναγέννησης

Το έργο έχει ιδιαίτερη θέση στην εικονογραφική ιστορία της Νάξου.

Δεν είναι χάρτης.

Δεν είναι τοπογραφική άποψη.

Δεν είναι έργο κάποιου περιηγητή που επισκέφθηκε το νησί.

Είναι κάτι διαφορετικό:

μια εικόνα της μυθολογικής Νάξου μέσα στη φαντασία της ιταλικής Αναγέννησης.

Ένας άγνωστος ζωγράφος της Λομβαρδίας, κάπου μέσα στον 16ο αιώνα, ζωγράφισε ένα μακρινό ελληνικό νησί που πιθανότατα δεν είχε δει ποτέ.

Κι όμως γνώριζε τη Νάξο.

Τη γνώριζε μέσα από έναν μύθο που είχε ταξιδέψει επί δύο χιλιάδες χρόνια:

την Αριάδνη στην ακτή,

τον Θησέα που απομακρύνεται,

και τη θάλασσα που ανοίγεται ανάμεσά τους.

⸻

Ταυτότητα του έργου

Τίτλος: Theseus abandoning Ariadne on the island of Naxos
Ελληνικός τίτλος: Ο Θησέας εγκαταλείπει την Αριάδνη στο νησί της Νάξου
Καλλιτέχνης: Άγνωστος
Απόδοση: Λομβαρδική Σχολή
Χρονολογία: 16ος αιώνας
Τεχνική: Τέμπερα σε ξύλο
Διαστάσεις: 23,6 × 49,12 εκ.
Πιθανή αρχική χρήση: Ζωγραφικό ένθετο σε έπιπλο
Θέμα: Θησέας και Αριάδνη στη Νάξο

Ιστορικό δημοπρασίας

Οίκος: Christie’s
Τόπος: Νέα Υόρκη
Δημοπρασία: Renaissance — Sale 2819
Ημερομηνία: 29 Ιανουαρίου 2014
Lot: 113
Εκτίμηση: $30.000–50.000
Τιμή πώλησης: $47.500

Πηγή

Christie’s, Lombard School, 16th Century, Theseus abandoning Ariadne on the island of Naxos, Lot 113, Renaissance Sale 2819, New York, 29 January 2014.

Η δημοπρασία πραγματοποιήθηκε στις 29 Ιανουαρίου 2014 στη Νέα Υόρκη· το έργο είχε εκτίμηση $30.000–50.000 και πωλήθηκε $47.500