Collection

1505 Ariane abandonnée par Thésée

ΑΡΙΑΔΝΗ ΕΓΚΑΤΑΛΕΛΕΙΜΜΕΝΗ ΣΤΗ ΝΑΞΟ | περ. 1505–1510

Jean Pichore — Héroïdes του Οβιδίου

Η εντυπωσιακή αυτή μικρογραφία απεικονίζει την Αριάδνη εγκαταλειμμένη από τον Θησέα στη Νάξο και προέρχεται από ένα πολυτελώς εικονογραφημένο χειρόγραφο των Ηρωίδων (Héroïdes) του Οβιδίου, στη γαλλική μετάφραση του Octovien de Saint-Gelais. Το χειρόγραφο φυλάσσεται σήμερα στην Bibliothèque nationale de France με την ένδειξη Français 874 και χρονολογείται από την ίδια την BnF περίπου στα 1505–1510. Είναι έργο παρισινής παραγωγής και η εικονογράφησή του αποδίδεται στον περίφημο Jean Pichore.

Η παράσταση βρίσκεται στο φύλλο 179v και λειτουργεί ως εισαγωγική εικόνα στην επιστολή της Αριάδνης προς τον Θησέα. Η ηρωίδα εμφανίζεται ολόσωμη και γυμνή μπροστά από την πολυτελή σκηνή της, κρατώντας στο χέρι το λευκό της ένδυμα. Πίσω της, στη θάλασσα, διακρίνεται το πλοίο του Θησέα που απομακρύνεται από το νησί. Η στιγμή που επιλέγει ο Pichore είναι ουσιαστικά το ξημέρωμα μετά την εγκατάλειψη: η Αριάδνη έχει μόλις ξυπνήσει και αντιλαμβάνεται ότι ο Θησέας έχει φύγει.

Η γυμνότητα της Αριάδνης αποτελεί ένα από τα πιο ασυνήθιστα χαρακτηριστικά της συγκεκριμένης εικονογραφικής παράδοσης. Η πρόσφατη ειδική μελέτη της Marielle Lavenus επισημαίνει ότι δεν πρέπει να ερμηνευθεί απλώς ως σύμβολο αδυναμίας. Η μνημειακή κλίμακα της μορφής, η όρθια στάση της και η σχέση που δημιουργείται ανάμεσα στην ηρωίδα και στα ζώα του νησιού προσδίδουν στην παρουσία της ιδιαίτερη ένταση. Το γυμνό σώμα, το λευκό ένδυμα που κρατά και η πολύ ανοιχτή επιδερμίδα της συνδέονται παράλληλα με τις επαναλαμβανόμενες αναφορές του κειμένου στη λευκότητα και την ωχρότητα της εγκαταλειμμένης Αριάδνης.

Εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι και το ίδιο το τοπίο της Νάξου. Δεν πρόκειται βέβαια για προσπάθεια γεωγραφικής απεικόνισης του πραγματικού νησιού. Η Νάξος μετατρέπεται σε έναν άγριο και εξωτικό τόπο, κατοικημένο από παράξενα και μυθικά ζώα. Η εικονογραφία ακολουθεί έτσι το ίδιο το κείμενο του χειρογράφου, όπου το νησί παρουσιάζεται ως αφιλόξενο περιβάλλον με βράχους, αγκάθια, θάμνους και δάση, μέσα στα οποία περιπλανιέται η εγκαταλειμμένη ηρωίδα.

Δύο διαδοχικές εικόνες της Αριάδνης στο ίδιο χειρόγραφο

Το εξαιρετικό στοιχείο του Français 874 είναι ότι η ιστορία δεν περιορίζεται σε αυτή τη μικρογραφία. Λίγα φύλλα αργότερα, στο fol. 182r, εμφανίζεται η δεύτερη παράσταση που υπάρχει ήδη στις συλλογές της Κιβωτού: η ντυμένη πλέον Αριάδνη στέκεται στους βράχους και ανεμίζει ένα λευκό ύφασμα προς το πλοίο του Θησέα, προσπαθώντας μάταια να τον καλέσει πίσω. Η επιστημονική βιβλιογραφία εξετάζει τις δύο μικρογραφίες ακριβώς ως διαδοχικά επεισόδια της ίδιας αφήγησης.

Έτσι, οι δύο εικόνες μπορούν να διαβαστούν σχεδόν κινηματογραφικά: στο fol. 179v η Αριάδνη ξυπνά και συνειδητοποιεί την εγκατάλειψή της· στο fol. 182r έχει πλέον βγει στην ακτή και επιχειρεί να ανακαλέσει τον Θησέα, ενώ το πλοίο απομακρύνεται. Η ύπαρξη δύο διαφορετικών μικρογραφιών για το ίδιο επεισόδιο είναι χαρακτηριστική του ιδιαίτερα πλούσιου εικονογραφικού προγράμματος του κώδικα, ο οποίος περιλαμβάνει συνολικά 44 μικρογραφίες.

Το χειρόγραφο έχει επίσης σημαντική ιστορία. Ο αρχικός παραγγελιοδότης του παραμένει άγνωστος, αλλά τον 17ο αιώνα βρισκόταν στη διάσημη βιβλιοθήκη του καρδινάλιου Jules Mazarin και καταγραφόταν ανάμεσα στα πολυτιμότερα βιβλία του. Αργότερα συνδέθηκε με τη συλλογή του Λουδοβίκου ΙΔ΄ και εισήλθε στη βασιλική βιβλιοθήκη το 1668. Είναι γραμμένο σε περγαμηνή, αποτελείται από περίπου 200 φύλλα και έχει διαστάσεις περίπου 32 × 21 εκ.

Για τις συλλογές της Κιβωτού, οι δύο μικρογραφίες του Français 874 έχουν ιδιαίτερη αξία, επειδή διασώζουν όχι μόνο δύο πρώιμες αναγεννησιακές παραστάσεις του μύθου της Αριάδνης, αλλά και μια εξαιρετικά χαρακτηριστική εικόνα της Νάξου όπως την φανταζόταν η Δυτική Ευρώπη στις αρχές του 16ου αιώνα: απομακρυσμένη, άγρια, μυθική και άρρηκτα συνδεδεμένη με την εγκατάλειψη της Αριάδνης.

Στοιχεία καταχώρισης

Τίτλος: Ariane abandonnée par Thésée / Ariane nue devant sa tente
Έργο: Οβίδιος, Héroïdes — Επιστολή Χ, Αριάδνη προς Θησέα
Μετάφραση: Octovien de Saint-Gelais (1468–1502)
Εικονογράφηση: Jean Pichore
Τόπος παραγωγής: Παρίσι
Χρονολόγηση: περ. 1505–1510
Χειρόγραφο: BnF, Français 874
Φύλλο: 179v
Υλικό: Περγαμηνή
Διαστάσεις χειρογράφου: 320 × 210 mm
Συλλογή: Bibliothèque nationale de France, Département des Manuscrits
Παλαιά προέλευση: Συλλογή καρδιναλίου Jules Mazarin · αργότερα βασιλική συλλογή.