Collection

1505 ARIANE A NAXOS

ΑΡΙΑΔΝΗ ΣΤΗ ΝΑΞΟ | περ. 1505–1510

Οβίδιος – Héroïdes, Bibliothèque de l’Arsenal

Η μικρογραφία εικονογραφεί ένα από τα διασημότερα επεισόδια του μύθου της Αριάδνης: την εγκατάλειψή της από τον Θησέα στη Νάξο. Προέρχεται από πολυτελές χειρόγραφο της γαλλικής μετάφρασης των Ηρωίδων του Οβιδίου από τον Octovien de Saint-Gelais (1468–1502), έργο που είχε μεταφραστεί για τον βασιλιά Κάρολο Η΄ της Γαλλίας κατά τη δεκαετία του 1490. Η μετάφραση ολοκληρώθηκε έως το 1497 και γνώρισε αξιοσημείωτη διάδοση σε πολυτελή εικονογραφημένα χειρόγραφα της γαλλικής αυλής.

Η συγκεκριμένη παράσταση βρίσκεται στο folio 79 του χειρογράφου Arsenal, Ms-5108 réserve. Σε αντίθεση με τις περισσότερο θεατρικές και πολύχρωμες απεικονίσεις της Αριάδνης που συναντώνται στα Français 873 και 874, εδώ η σύνθεση είναι σχεδόν μονοχρωματική και ιδιαίτερα αφηγηματική.

Στο επάνω τμήμα της εικόνας διακρίνεται το καθοριστικό επεισόδιο: το πλοίο του Θησέα απομακρύνεται, ενώ η Αριάδνη εμφανίζεται στην ακτή να προσπαθεί να επικοινωνήσει μαζί του, υψώνοντας ένα ύφασμα. Η Νάξος αποδίδεται ως βραχώδης και δασωμένος τόπος, όχι ως πραγματική γεωγραφική απεικόνιση αλλά ως το φανταστικό, απομονωμένο νησί της κλασικής αφήγησης.

Στο κάτω μέρος η Αριάδνη παρουσιάζεται καθισμένη μπροστά σε ένα είδος τραπεζιού ή αναλογίου, βυθισμένη στον θρήνο της. Με αυτόν τον τρόπο η μικρογραφία δεν αποδίδει μία μόνο χρονική στιγμή αλλά συνδυάζει διαδοχικά επεισόδια της ίδιας ιστορίας: την αναχώρηση του Θησέα, την απελπισμένη προσπάθεια της Αριάδνης να τον ανακαλέσει και, τέλος, τη μοναξιά και τον θρήνο της εγκαταλειμμένης ηρωίδας.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η επιγραφή «SOUFFRIR TE VAILLE» που διακρίνεται στη σύνθεση. Η ίδια μεσαιωνική γαλλική ρήση εμφανίζεται και σε άλλα έργα γύρω στο 1500 και μπορεί να αποδοθεί περίπου ως «ας έχει αξία/όφελος η οδύνη σου». Η παρουσία της ενισχύει το ηθικό και συναισθηματικό περιεχόμενο της εικόνας, μετατρέποντας τον αρχαίο μύθο σε μια οικεία για τον αναγνώστη των αρχών του 16ου αιώνα αλληγορία εγκατάλειψης, υπομονής και οδύνης.

Η Νάξος στις γαλλικές Ηρωίδες

Η σημασία της συγκεκριμένης μικρογραφίας γίνεται ακόμη μεγαλύτερη όταν εξεταστεί μαζί με τις άλλες εικονογραφήσεις των Heroides που διασώζονται στις συλλογές της Κιβωτού. Η μετάφραση του Saint-Gelais σώζεται σε σημαντικό αριθμό χειρογράφων, μεταξύ των οποίων τα BnF Français 873, 874, 875 και Arsenal 5108, καθώς και κώδικες σήμερα στην Οξφόρδη, το Λονδίνο, τη Βιέννη, το Los Angeles και αλλού.

Έτσι, μέσα σε λίγα μόλις χρόνια γύρω στο 1500, η Νάξος εμφανίζεται επανειλημμένα σε διαφορετικά πολυτελή γαλλικά χειρόγραφα ως το σκηνικό της εγκατάλειψης της Αριάδνης. Κάθε εργαστήριο την αναπαριστά διαφορετικά, χωρίς πραγματική γνώση της μορφολογίας του νησιού, δημιουργώντας μια σειρά φανταστικών «Νάξων» της πρώιμης Αναγέννησης.

Η συγκεκριμένη μικρογραφία αποτελεί επομένως σημαντικό τεκμήριο όχι τόσο για την πραγματική όψη της Νάξου, όσο για τη θέση που κατείχε το νησί στην ευρωπαϊκή πολιτισμική μνήμη στις αρχές του 16ου αιώνα. Η Νάξος εξακολουθούσε, περισσότερο από χίλια χρόνια μετά τον Οβίδιο, να αναγνωρίζεται από τον μορφωμένο ευρωπαϊκό κόσμο ως ο κατεξοχήν τόπος της Αριάδνης.

Στοιχεία καταχώρισης

Τίτλος: Ariane à Naxos
Έργο: Οβίδιος, Héroïdes – Επιστολή Χ, Αριάδνη προς Θησέα
Μετάφραση: Octovien de Saint-Gelais (1468–1502)
Χρονολόγηση: περ. 1505–1510 (με επιφύλαξη· η Biblissima δίνει ευρύτερα 1500–1550)
Τόπος: Γαλλία
Χειρόγραφο: Bibliothèque de l’Arsenal, Ms-5108 réserve
Φύλλο: 79
Υλικό: Περγαμηνή
Συλλογή: Bibliothèque nationale de France – Bibliothèque de l’Arsenal.