Collection

1998 Embroidery of the Greek Islands

Embroidery of the Greek Islands
Roderick Taylor
Interlink Books, 1998

Το Embroidery of the Greek Islands του Roderick Taylor αποτελεί μία από τις πληρέστερες σύγχρονες μελέτες της ελληνικής νησιωτικής κεντητικής. Εκδόθηκε το 1998 και εξετάζει συστηματικά τις διαφορετικές κεντητικές παραδόσεις των ελληνικών νησιών, τις τεχνικές, τα υλικά, τα διακοσμητικά μοτίβα και τις ιστορικές και πολιτισμικές επιρροές που συνέβαλαν στη διαμόρφωσή τους.

Ο Taylor, συλλέκτης και μελετητής οθωμανικών και ελληνικών κεντημάτων ήδη από τη δεκαετία του 1950, αντιμετωπίζει τα νησιωτικά κεντήματα ως προϊόντα ενός σύνθετου κόσμου πολιτισμικών ανταλλαγών. Καθολικές και ορθόδοξες κοινότητες, βενετικές και οθωμανικές επιρροές, τοπικές παραδόσεις και εμπορικές σχέσεις με την Ανατολική Μεσόγειο και τη Δυτική Ευρώπη συνέβαλαν στη δημιουργία εντυπωσιακά διαφορετικών τοπικών τεχνοτροπιών.

Η έκδοση είναι πλούσια εικονογραφημένη και παρουσιάζει χαρακτηριστικά έργα από διαφορετικά νησιά και μουσειακές και ιδιωτικές συλλογές. Ιδιαίτερη θέση κατέχουν οι Κυκλάδες και, μέσα σε αυτές, η Νάξος.

Η Νάξος

Η σημασία του βιβλίου για τη μελέτη της Νάξου είναι εξαιρετική. Στην ειδική ενότητα «Naxos, Paros and Siphnos», ο Roderick Taylor χαρακτηρίζει τα κεντήματα της Νάξου ως «the masterpieces of Cycladic embroidery» — τα αριστουργήματα της κυκλαδίτικης κεντητικής.

Ο συγγραφέας θεωρεί επίσης ότι η απόδοση αυτής της ομάδας κεντημάτων στη Νάξο μπορεί να γίνει με ιδιαίτερη βεβαιότητα. Τη θέση του στηρίζει σε μια μακρά αλυσίδα ιστορικών μαρτυριών: από περιηγητές και Ιησουίτες που επισκέπτονταν τη Νάξο και την ισχυρή καθολική κοινότητά της, έως τον Theodore Bent στα τέλη του 19ου αιώνα.

Ο Bent, σύμφωνα με τον Taylor, επισκέφθηκε τις λατινικές οικογένειες που κατοικούσαν στο Κάστρο της Νάξου και αναφέρθηκε στους θησαυρούς κεντημάτων και κοσμημάτων που διατηρούσαν ήδη από την εποχή της βενετικής κυριαρχίας.

Ακόμη σημαντικότερη είναι η γραπτή τεκμηρίωση που εντοπίζει ο Taylor σε ναξιακά προικοσύμφωνα, γαμήλια έγγραφα και διαθήκες. Σε αυτά καταγράφονται μακριά κεντημένα καλύμματα μαξιλαριών με κόκκινο κέντημα, από τις αρχές του 17ου αιώνα έως και τη δεκαετία του 1840. Η πληροφορία αυτή προσφέρει ένα ιδιαίτερα σημαντικό ιστορικό πλαίσιο για τη χρονολόγηση και την ασφαλέστερη απόδοση της συγκεκριμένης ομάδας έργων στη Νάξο.

Ο Taylor συνδέει την ιδιαίτερη ανάπτυξη της ναξιακής κεντητικής και με την ιστορική θέση του νησιού. Η Νάξος υπήρξε έδρα του Δουκάτου της Νάξου και πρωτεύουσα των Κυκλάδων από το 1210 έως την οθωμανική κατάκτηση του 1579, ενώ αποτέλεσε σημαντικό κέντρο της Καθολικής Εκκλησίας στο Αιγαίο.

Οι στενές σχέσεις της λατινικής αριστοκρατίας των Κυκλάδων με την Ιταλία και ιδιαίτερα με τη Βενετία θεωρούνται από τον Taylor καθοριστικές για την ιδιαίτερη αισθητική αυτών των κεντημάτων. Τα σχέδια παρουσιάζουν σαφώς ευρωπαϊκό χαρακτήρα και συνδέονται με διακοσμητικά πρότυπα που κυκλοφορούσαν στην καλλιεργημένη ιταλική κοινωνία και με βιβλία σχεδίων για κέντημα και δαντέλα που τυπώνονταν στη Βενετία.

Ο Taylor προχωρεί μάλιστα στην υπόθεση ότι τα συγκεκριμένα κεντήματα κατασκευάζονταν πιθανότατα κυρίως από γυναίκες της λατινικής κοινότητας της Νάξου. Η άποψη αυτή αποτελεί ερμηνεία του συγγραφέα και όχι απόλυτα αποδεδειγμένο δεδομένο, αλλά έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη σύνδεση της κεντητικής παραγωγής με την κοινωνική ιστορία του Κάστρου και της λατινικής κοινότητας του νησιού.

Τεχνική και χαρακτηριστικά των ναξιακών κεντημάτων

Τα ναξιακά κεντήματα που εξετάζει ο Taylor είναι κυρίως υφάσματα που συνδέονται με το κρεβάτι: παραπετάσματα, μακριά καλύμματα μαξιλαριών και αργότερα επιτοίχια υφάσματα.

Η βάση είναι λινό ύφασμα, συνήθως χειροϋφασμένο σε σχετικά στενά φύλλα, ενώ το κέντημα εκτελείται με άστριφτο μεταξωτό νήμα (floss silk), το οποίο πιθανότατα νηματοποιούνταν και βαφόταν τοπικά.

Στη Νάξο χρησιμοποιείται χαρακτηριστικά darning stitch, ενώ ο Taylor αντιπαραβάλλει αυτή την τεχνική με τη satin stitch που συναντά στη Σίφνο.

Ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά στοιχεία είναι η σχεδόν μονοχρωματική χρήση του κόκκινου μεταξιού. Η κατεύθυνση όμως του μεταξωτού νήματος μεταβάλλεται μέσα στο σχέδιο. Καθώς το φως ανακλάται διαφορετικά στις δύο κατευθύνσεις, δημιουργείται η εντύπωση δύο διαφορετικών αποχρώσεων του κόκκινου, προσδίδοντας βάθος και ποικιλία σε ένα ουσιαστικά μονοχρωματικό έργο.

Σε ορισμένα παραδείγματα το κόκκινο εμπλουτίζεται διακριτικά με μπλε, πράσινο και, σπανιότερα, καστανοχρυσό.

Το βασικό διακοσμητικό λεξιλόγιο της Νάξου οργανώνεται γύρω από επιμήκη ρομβοειδή σχήματα, γεωμετρικά φύλλα, αστέρια και πολύπλευρα κυκλικά μοτίβα, τοποθετημένα μέσα σε διαγώνιο πλέγμα. Από έναν σχετικά περιορισμένο αριθμό βασικών σχημάτων οι Ναξιώτισσες κεντήστρες ανέπτυξαν, σύμφωνα με τον Taylor, εξαιρετικά μεγάλο αριθμό παραλλαγών.

Ο συγγραφέας επισημαίνει ότι η ομορφιά αυτών των υφασμάτων προκύπτει ακριβώς από τον τρόπο με τον οποίο η πολυπλοκότητα των βασικών μορφών επιτρέπει στο ίδιο σχέδιο να «διαβάζεται» με πολλούς διαφορετικούς τρόπους.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η διερεύνηση της προέλευσης αυτών των γεωμετρικών προτύπων. Ο Taylor εντοπίζει συγγένειες τόσο με μαμελουκικά διακοσμητικά σχέδια της Αιγύπτου –σε πλακίδια, ξυλόγλυπτα, γύψινη διακόσμηση και υφάσματα– όσο και με ευρωπαϊκά βιβλία σχεδίων κεντητικής και δαντέλας από τα μέσα του 16ου αιώνα.

Κατά την ερμηνεία του, τα ναξιακά σχέδια δεν αποτελούν απλές αντιγραφές ευρωπαϊκών προτύπων. Αντίθετα, Ελλάδα, Ιταλία και μαμελουκική Αίγυπτος συμμετείχαν σε ένα παλαιότερο δίκτυο ανταλλαγής διακοσμητικών ιδεών, μέσα από το οποίο η Νάξος ανέπτυξε τη δική της αναγνωρίσιμη καλλιτεχνική γλώσσα.

Παραπετάσματα, μαξιλάρια και διακόσμηση του ναξιακού σπιτιού

Ο Taylor περιγράφει αναλυτικά και τη χρήση των κεντημάτων στο εσωτερικό του ναξιακού σπιτιού. Τα παραπετάσματα του κρεβατιού κατασκευάζονταν από λινά φύλλα ραμμένα μεταξύ τους και καλύπτονταν με επαναλαμβανόμενο κεντημένο σχέδιο. Ένα πλήρες σύνολο μπορούσε να περιλαμβάνει παραπετάσματα και εντυπωσιακά καλύμματα μαξιλαριών με αντίστοιχη διακόσμηση.

Τα μακριά ορθογώνια μαξιλάρια της Νάξου ήταν μονόπλευρα κεντημένα και συχνά κατασκευάζονταν σε ζεύγη που αντιστοιχούσαν διακοσμητικά στα παραπετάσματα. Ο Taylor αναφέρει ότι έχει εντοπίσει περίπου σαράντα διαφορετικές παραλλαγές του χαρακτηριστικού στενού περιμετρικού πλαισίου τους, οι οποίες βασίζονται σε περίπου δέκα βασικά πρότυπα.

Επισημαίνει μάλιστα ότι, παρότι ορισμένες από αυτές τις παραλλαγές συναντώνται και αλλού στην Ελλάδα, θεωρεί ότι αναπτύχθηκαν από τις κεντήστρες της Νάξου και δεν αποτελούν αναγκαστικά άμεσες αντιγραφές ξένων προτύπων.

Εκτός από τα κλινοσκεπάσματα, η Νάξος παρήγαγε και μεγάλα επιτοίχια κεντήματα. Ο Taylor θεωρεί ότι αυτά πιθανότατα αποτελούν μεταγενέστερη εξέλιξη, όταν η χρήση του παραδοσιακού κρεβατιού άλλαξε και τα ίδια διακοσμητικά πρότυπα προσαρμόστηκαν σε υφάσματα που αναρτώνταν στους τοίχους.

Ενδιαφέρουσα είναι και η θέση του απέναντι στην παλαιότερη άποψη ότι τα σωζόμενα μεγάλα τμήματα κεντημάτων προέκυψαν επειδή παλαιά έργα κόβονταν και μοιράζονταν μεταξύ των κληρονόμων. Ο Taylor δηλώνει ότι δεν έχει πειστεί από αυτή την ερμηνεία, σημειώνοντας ότι οι διαθήκες που είχε μελετήσει δεν αναφέρουν τέτοια πρακτική.

Συνολικά, το Embroidery of the Greek Islands αποτελεί μία από τις βασικότερες βιβλιογραφικές πηγές για τη ναξιακή κεντητική. Η αξία του βρίσκεται όχι μόνο στην πλούσια εικονογράφηση αλλά κυρίως στην προσπάθεια του Taylor να συνδέσει τα ίδια τα κεντήματα με γραπτές ιστορικές πηγές, την κοινωνική ιστορία της λατινικής κοινότητας της Νάξου, τη χρήση τους μέσα στο σπίτι, τις τεχνικές κατασκευής και τα ευρύτερα καλλιτεχνικά δίκτυα της Μεσογείου.

Η χαρακτηριστική μονοχρωματική γεωμετρική κεντητική της Νάξου αναδεικνύεται έτσι ως μία από τις πλέον ιδιαίτερες και αναγνωρίσιμες καλλιτεχνικές παραδόσεις των Κυκλάδων και, κατά την χαρακτηριστική διατύπωση του Roderick Taylor, ως ένα από τα «αριστουργήματα της κυκλαδίτικης κεντητικής».

Βιβλιογραφικά στοιχεία:
Roderick Taylor, Embroidery of the Greek Islands, Interlink Books, 1998.

Πρώτη έκδοση: 1998
192 σελίδες
Πλούσια έγχρωμη εικονογράφηση
Σκληρόδετη έκδοση
Γλώσσα: Αγγλικά
ISBN: 978-1-56656-289-8

Ειδικό ενδιαφέρον για τη Νάξο:
Ειδική ενότητα «Naxos, Paros and Siphnos»
Εκτενής ανάλυση της ναξιακής κεντητικής: από σελ. 46 κ.ε.
Ιστορική τεκμηρίωση μέσω περιηγητών, Ιησουιτών, προικοσυμφών, γαμήλιων εγγράφων και διαθηκών.
Αναφορά σε ναξιακά ερυθρά κεντημένα μακριά καλύμματα μαξιλαριών από τις αρχές του 17ου αιώνα έως τη δεκαετία του 1840.
Ανάλυση τεχνικής: άστριφτο μετάξι σε λινό, κυρίως με darning stitch.
Χαρακτηριστικά μοτίβα: ρόμβοι, γεωμετρικά φύλλα, αστέρια και διαγώνια πλέγματα.
Σύνδεση της παράδοσης με τη λατινική κοινότητα της Νάξου και τις ιστορικές σχέσεις του νησιού με την Ιταλία και τη Βενετία.