Collection

1500 Η ΑΡΙΑΔΝΗ ΣΤΗ ΝΑΞΟ

Η Αριάδνη στη Νάξο σε αναγεννησιακό ξίφος του 15ου αιώνα

Ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον έργο της ιταλικής Αναγέννησης συνδέει τη Νάξο με την τέχνη της μεταλλοτεχνίας του ύστερου 15ου αιώνα: ένα επίχρυσο μπρούτζινο μήλο λαβής ξίφους (sword pommel), διακοσμημένο στις δύο όψεις του με μυθολογικές παραστάσεις.

Το αντικείμενο αποδίδεται στον μυστηριώδη για πολλά χρόνια Master I.O.F.F., έναν σημαντικό δημιουργό μικρών χάλκινων αναγλύφων της ιταλικής Αναγέννησης, ο οποίος σήμερα ταυτίζεται με μεγάλη πιθανότητα με τον Giovanni di Fondulino Fonduli da Crema, γνωστό και ως Giovanni Fonduli της Cremona.

Η Αριάδνη στη Νάξο

Στη μία όψη του μήλου της λαβής απεικονίζεται η Αριάδνη στη Νάξο (Ariadne on Naxos). Στην άλλη βρίσκεται μία δεύτερη διάσημη σκηνή της ελληνικής μυθολογίας, η Κρίση του Πάρη (The Judgement of Paris).

Και οι δύο παραστάσεις φέρουν στο κάτω μέρος την υπογραφή/μονόγραμμα:

“.IO.F.F.”

Το συγκεκριμένο αντικείμενο είναι κατασκευασμένο από επίχρυσο μπρούντζο, χρονολογείται στα τέλη του 15ου αιώνα και έχει διάμετρο περίπου 7,6 εκ. Στην επιφάνειά του διατηρούνται ίχνη φθοράς της επιχρύσωσης, αναμενόμενα για ένα αντικείμενο ηλικίας άνω των πέντε αιώνων.

Ποιος ήταν ο Master I.O.F.F.;

Η πραγματική ταυτότητα του καλλιτέχνη που υπέγραφε I.O.F.F. αποτέλεσε για μεγάλο διάστημα αντικείμενο συζήτησης μεταξύ των ιστορικών της τέχνης.

Σήμερα η ισχυρότερη ταύτιση είναι με τον Giovanni di Fondulino Fonduli da Crema. Σημαντικό στοιχείο υπέρ αυτής της άποψης αποτέλεσε ένα μικρό χάλκινο αγαλμάτιο καθιστής θεάς στη Wallace Collection του Λονδίνου, το οποίο φέρει αναλυτικότερη υπογραφή με το όνομα του Giovanni Fonduli.

Ο καλλιτέχνης δραστηριοποιήθηκε κατά το δεύτερο μισό του 15ου αιώνα και ειδικεύθηκε σε μικρών διαστάσεων χάλκινα ανάγλυφα — τις λεγόμενες plaquettes — με θέματα κυρίως από την κλασική αρχαιότητα και την ελληνική και ρωμαϊκή μυθολογία.

Η Νάξος ως αναγεννησιακό εικονογραφικό θέμα

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι η παράσταση της Αριάδνης στη Νάξο δεν ήταν μεμονωμένο έργο του Master I.O.F.F.

Ο καλλιτέχνης δημιούργησε περισσότερες εκδοχές της συγκεκριμένης σύνθεσης, ενώ φαίνεται ότι τον ενδιέφερε ιδιαίτερα ο συνδυασμός της «Αριάδνης στη Νάξο» με την «Κρίση του Πάρη».

Η Christie’s επισημαίνει ότι έχουν διασωθεί και άλλα μήλα ξίφους με τις ίδιες δύο παραστάσεις. Ένα χαρακτηριστικό παράλληλο παράδειγμα βρίσκεται στη Wallace Collection στο Λονδίνο.

Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι η National Gallery of Art στην Washington διαθέτει έργα του Master I.O.F.F. με τις ίδιες παραστάσεις, μεταξύ των οποίων ανεξάρτητο χάλκινο ανάγλυφο με τίτλο Ariadne at Naxos, καθώς και μήλο ξίφους της Widener Collection με ένθετες παραστάσεις της Αριάδνης και της Κρίσης του Πάρη.

Η επιγραφή στο ανάγλυφο της Αριάδνης της National Gallery of Art έχει μάλιστα ερμηνευθεί ως:

IO[HANNES]. F[ONDULINI]. F[ONDULI]

ενισχύοντας σημαντικά την ταύτιση του Master I.O.F.F. με τον Giovanni di Fondulino Fonduli da Crema.

Παρόμοιο ξίφος σώζεται στην Brescia

Η σύνδεση των δύο παραστάσεων με πραγματικά όπλα της Αναγέννησης επιβεβαιώνεται και από ένα σημαντικό παράδειγμα στο Museo delle Armi “Luigi Marzoli” της Brescia.

Στη συλλογή του βρίσκεται ξίφος ώσης της βόρειας Ιταλίας, χρονολογούμενο περίπου 1490–1520, του οποίου το μήλο διακοσμείται ακριβώς με τις δύο παραστάσεις: την Κρίση του Πάρη στη μία πλευρά και την Αριάδνη στη Νάξο στην άλλη, έργα που αποδίδονται στον Giovanni di Fondulino Fonduli.

Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι τα μικρά ανάγλυφα του καλλιτέχνη δεν δημιουργούνταν αποκλειστικά ως αυτόνομα έργα τέχνης αλλά μπορούσαν να αποτελούν πολυτελή διακόσμηση πραγματικών αναγεννησιακών όπλων.

Η δημοπρασία της Christie’s
10/6/2004

Το συγκεκριμένο επίχρυσο μπρούτζινο μήλο ξίφους εμφανίστηκε σε δημοπρασία της Christie’s ως:

“A Gilt-Bronze Sword Pommel – By the Master I.O.F.F., Late 15th Century.”

Η εκτίμηση της Christie’s ήταν £3.000–£5.000, ενώ σύμφωνα με το καταγεγραμμένο αποτέλεσμα της δημοπρασίας το αντικείμενο πωλήθηκε για £2.987.

Στον κατάλογο της Christie’s παραπέμπει επίσης στη βασική συγκριτική βιβλιογραφία:

J. G. Mann, Wallace Collection Catalogues – Sculpture, London, 1931, p. 114, no. S 310.

Ένα μικρό αντικείμενο με μια απρόσμενη σχέση με τη Νάξο

Παρά τις μικρές του διαστάσεις, το συγκεκριμένο αντικείμενο αποτελεί ένα εξαιρετικό δείγμα του τρόπου με τον οποίο η ελληνική μυθολογία — και ειδικότερα ο μύθος της Αριάδνης στη Νάξο — επανήλθε δυναμικά στην καλλιτεχνική παραγωγή της ιταλικής Αναγέννησης.

Η εικόνα της Νάξου δεν εμφανίζεται εδώ ως γεωγραφική απεικόνιση του νησιού αλλά ως τόπος ενός από τα σημαντικότερα επεισόδια της αρχαίας μυθολογίας: της εγκατάλειψης της Αριάδνης από τον Θησέα και της μετέπειτα συνάντησής της με τον Διόνυσο.

Περισσότερα από πεντακόσια χρόνια αργότερα, το μικρό αυτό επίχρυσο ανάγλυφο αποτελεί μια ιδιαίτερη μαρτυρία της παρουσίας της Νάξου στη φαντασία και την τέχνη της ευρωπαϊκής Αναγέννησης.