Collection

2019 ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΛΥΜΠΕΡΗ

Η Νάξος στις μουσικολαογραφικές έρευνες του 20ού αιώνα

Από τη λαογραφική αποστολή του Στέφανου Ήμελλου το 1960 στην Απείρανθο και τη σύγχρονη εθνομουσικολογική έρευνα

Η Νάξος κατέχει ιδιαίτερη θέση στην ιστορία της έρευνας της ελληνικής παραδοσιακής μουσικής. Η πλούσια μουσική και ποιητική παράδοση του νησιού, τα τραγούδια, οι χοροί και οι ιδιαίτερες τοπικές μορφές μουσικής έκφρασης προσέλκυσαν ήδη από τα μέσα του 20ού αιώνα το ενδιαφέρον σημαντικών λαογράφων και μουσικολόγων.

Μια ενδιαφέρουσα εικόνα αυτής της ερευνητικής πορείας προκύπτει από τη διδακτορική διατριβή του Ιωάννη Γ. Λυμπέρη, Μουσική Λαογραφία και Εθνομουσικολογία στην Ελλάδα: Λαογραφικές, Μουσικολογικές και Ανθρωπολογικές διαστάσεις. Μία Ιστορική Επισκόπιση για τη μελέτη του δημοτικού τραγουδιού.

ΔΕΙΤΕ ΕΔΩ ΛΥΜΠΕΡΗΣ-ΔΙΔ. ΔΙΑΤΡΙΒΗ

Η μελέτη επιτρέπει να παρακολουθήσουμε ορισμένους σημαντικούς σταθμούς της έρευνας για τη Νάξο: τη μεγάλη λαογραφική αποστολή του Στέφανου Ήμελλου το 1960, την καταγραφή ενός παλαιού επικού τραγουδιού στην Απείρανθο, τις συγκριτικές μουσικολογικές μελέτες ναξιακών τραγουδιών και, πολύ αργότερα, τη συστηματική εθνομουσικολογική μελέτη της παράδοσης των ναξιώτικων «βιολιών».

Η αποστολή του Στέφανου Ήμελλου στη Νάξο το 1960

Ένας από τους σημαντικότερους σταθμούς είναι το καλοκαίρι του 1960.

Στο πρώτο μισό της δεκαετίας του 1960 το Λαογραφικό Αρχείο της Ακαδημίας Αθηνών συνέχιζε συστηματικά τις επιτόπιες αποστολές του σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Οι αποστολές αυτές δεν περιορίζονταν πλέον στην απλή συγκέντρωση λαογραφικού υλικού. Στόχος ήταν παράλληλα η ηχογράφηση τοπικών δημοτικών τραγουδιών και η μελέτη των τραγουδιών και των χορών κάθε περιοχής.

Μέσα σε αυτό το πρόγραμμα εντάχθηκε και η Νάξος.

Ο Στέφανος Ήμελλος πραγματοποίησε λαογραφική αποστολή στη Νάξο από τις 26 Ιουλίου έως τις 25 Αυγούστου 1960. Επρόκειτο, επομένως, για περίπου έναν ολόκληρο μήνα επιτόπιας έρευνας στο νησί. Η έκθεση της αποστολής δημοσιεύθηκε αργότερα με τον τίτλο:

Στέφανος Ήμελλος, «Λαογραφική αποστολή εις την νήσον Νάξον (26 Ιουλίου – 25 Αυγούστου 1960)», Επετηρίς του Λαογραφικού Αρχείου, τόμ. ΙΓ΄–ΙΔ΄ (1960–1961), Αθήνα 1962, σσ. 296–299.

Η συγκεκριμένη παραπομπή είναι ιδιαίτερα πολύτιμη, επειδή μας οδηγεί απευθείας στην πρωτογενή δημοσίευση της αποστολής.

Τι κατέγραψε στη Νάξο

Η διατριβή του Λυμπέρη δίνει και μια συνοπτική εικόνα του αντικειμένου της έρευνας του Ήμελλου.

Αναφέρονται:

πολύστιχα δημοτικά τραγούδια, θρησκευτικά τραγούδια, ιστορικά τραγούδια, σατιρικά τραγούδια και οι χοροί του νησιού.

Ανάμεσα στα ιστορικά τραγούδια ξεχωρίζει ιδιαίτερα εκείνο της Αγίας Σοφιάς.

Το γεγονός έχει ιδιαίτερη σημασία. Η αποστολή δεν αντιμετώπισε τη ναξιακή μουσική παράδοση ως ένα μεμονωμένο σύνολο μελωδιών. Το ενδιαφέρον επεκτάθηκε στη λαϊκή ποίηση, στην ιστορική μνήμη, στη θρησκευτική παράδοση, στη σάτιρα και στον χορό.

Η Νάξος εμφανίζεται έτσι ως ένας τόπος όπου διαφορετικές μορφές της προφορικής παράδοσης εξακολουθούσαν, το 1960, να αποτελούν τμήματα ενός ζωντανού πολιτισμικού συνόλου.

Η σημασία των ηχογραφήσεων

Η χρονική στιγμή της αποστολής έχει επίσης ενδιαφέρον.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 η χρήση φορητού μαγνητοφώνου είχε αρχίσει να γενικεύεται στις επιτόπιες λαογραφικές έρευνες. Ο ίδιος ο Ήμελλος, σε άλλη αποστολή του στην Ξάνθη, αναφέρει ότι χρησιμοποιούσε φορητό μαγνητόφωνο BUTOBA, με το οποίο ηχογράφησε δεκάδες μελωδίες τραγουδιών και λαϊκών χορών.

Η διατριβή επισημαίνει γενικότερα ότι οι αποστολές της περιόδου είχαν πλέον ως στόχο όχι μόνο τη συλλογή πρωτογενούς λαογραφικού υλικού αλλά και την ηχογράφηση τοπικών δημοτικών τραγουδιών.

Χρειάζεται, ωστόσο, προσοχή: από το συγκεκριμένο κείμενο του Λυμπέρη δεν μπορούμε ακόμη να προσδιορίσουμε ποια ακριβώς ηχητικά τεκμήρια της ναξιακής αποστολής του 1960 σώζονται σήμερα ούτε τους πληροφορητές που ηχογραφήθηκαν. Αυτό απαιτεί έλεγχο της πρωτογενούς έκθεσης και του αρχείου της Ακαδημίας Αθηνών.

Η Απείρανθος και ένα τραγούδι με βυζαντινή καταγωγή

Μια δεύτερη εξαιρετικά ενδιαφέρουσα αναφορά αφορά την Απείρανθο.

Ο καθηγητής Γεώργιος Σπυριδάκης δημοσίευσε μελέτη με τον τίτλο:

«Περί τα δημώδη άσματα των Ανδρόνικου και Κωνσταντίνου Δούκα (νέα παραλλαγή εκ Νάξου)».

Σύμφωνα με όσα μεταφέρει ο Λυμπέρης από τον Σπυριδάκη, πρόκειται για δημοτικό τραγούδι το οποίο θεωρήθηκε ότι προέρχεται από τα βυζαντινά χρόνια και ανήκει στον επικό κύκλο των Δουκών.

Το αξιοσημείωτο είναι ότι το συγκεκριμένο τραγούδι ήταν γνωστό από μία και μοναδική καταγραφή από την Απείρανθο της Νάξου.

Αυτό καθιστά την καταγραφή ιδιαίτερα σημαντική για τη μελέτη της προφορικής παράδοσης του χωριού.

Η μελέτη του Σπυριδάκη δημοσιεύθηκε στην Επετηρίδα του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας, τόμ. ΙΗ΄–ΙΘ΄ (1965–1966), Αθήνα 1967.

Ο Λυμπέρης σημειώνει ότι η προσέγγιση του Σπυριδάκη ήταν κυρίως ιστορική και φιλολογική και όχι μουσικολογική.

«Ο Κωνσταντής κι ο βασιλιάς»

Το ίδιο τραγούδι παρουσιάζει ακόμη ένα ενδιαφέρον στοιχείο.

Ο Λυμπέρης αναφέρει ότι είχε πραγματοποιηθεί δεύτερη δημοσίευσή του το 1962, με τον τίτλο:

«Ο Κωνσταντής κι ο βασιλιάς».

Έχουμε επομένως ένα νήμα που συνδέει την προφορική παράδοση της Απειράνθου με την επιστημονική συζήτηση γύρω από την επιβίωση παλαιών επικών και ιστορικών τραγουδιών στον ελληνικό χώρο.

Δεν θα ήταν ασφαλές, μόνο από το κείμενο του Λυμπέρη, να θεωρήσουμε ότι αποδεικνύεται αδιάσπαστη μετάδοση του τραγουδιού από τη βυζαντινή περίοδο έως τον 20ό αιώνα. Αυτό που τεκμηριώνεται είναι ότι ο Σπυριδάκης το ενέταξε στον βυζαντινό επικό κύκλο των Δουκών και ότι η συγκεκριμένη παραλλαγή καταγράφηκε στην Απείρανθο.

Η διάκριση αυτή είναι σημαντική για μια ιστορικά προσεκτική παρουσίαση.

Η Νάξος στις συγκριτικές μουσικολογικές μελέτες

Η παρουσία της Νάξου στην επιστημονική βιβλιογραφία δεν περιορίζεται στην αποστολή του 1960 και στην Απείρανθο.

Ο καθηγητής Γεώργιος Αμαργιανάκης, στη μελέτη του «Μια ιδιοτυπία σε τραγούδια των Κυκλάδων και Δωδεκανήσων», εξέτασε ένα συγκεκριμένο μουσικό χαρακτηριστικό τραγουδιών της Σίφνου συγκρίνοντάς τα με τραγούδια από τη Νάξο, την Πάτμο, την Κω και τη Νίσυρο.

Στη σχετική δημοσίευση καταγράφηκαν, αναλύθηκαν και δημοσιεύθηκαν δέκα τραγούδια.

Ανάμεσά τους βρίσκονται δύο από τη Νάξο:

«Η Βλάχα»

και

«Απεραθίτικος».

Η ίδια η ονομασία «Απεραθίτικος» αποτελεί φυσικά μια ακόμη άμεση σύνδεση με την Απείρανθο.

Η βιβλιογραφική παραπομπή που διασώζει ο Λυμπέρης είναι:

Γ. Αμαργιανάκης, «Μια ιδιοτυπία σε τραγούδια των Κυκλάδων και Δωδεκανήσων», Επετηρίς του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας, τόμ. ΚΕ΄ (1978–1980), Αθήνα 1981, σσ. 104–121.

Ένα ιδιαίτερο μουσικό χαρακτηριστικό

Ο Αμαργιανάκης παρατήρησε μια συγκεκριμένη δομική ιδιοτυπία στα τραγούδια που εξέτασε.

Η μουσική στροφή αντιστοιχεί σε έναν στίχο και, για τη μουσική κάλυψη ενός διστίχου, επαναλαμβάνεται. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο δεύτερος στίχος, όπου πριν από το δεύτερο ημιστίχιο παρεμβάλλεται επανάληψη του δεύτερου ημιστιχίου του πρώτου στίχου.

Εδώ η Νάξος δεν εμφανίζεται απλώς ως τόπος συλλογής δημοτικών τραγουδιών. Το μουσικό της υλικό χρησιμοποιείται πλέον συγκριτικά, μαζί με άλλες νησιωτικές παραδόσεις των Κυκλάδων και των Δωδεκανήσων.

Από τη λαογραφική συλλογή στην Εθνομουσικολογία

Η εξέλιξη της επιστημονικής προσέγγισης γίνεται ιδιαίτερα εμφανής αν συγκρίνουμε τις παλαιότερες αποστολές με τη σύγχρονη έρευνα.

Ο Λυμπέρης επισημαίνει ότι σε αρκετές παλαιότερες αποστολές ερευνητών όπως ο Οικονομίδης, ο Σπυριδάκης και ο Ήμελλος υπήρχε καταγραφή και ηχογράφηση τραγουδιών, αλλά συχνά έλειπαν τα συμπληρωματικά στοιχεία που θα επέτρεπαν πλήρη μουσικολογική και εθνομουσικολογική επεξεργασία.

Αυτό δεν μειώνει την αξία του υλικού. Αντιθέτως, δείχνει πόσο άλλαξε με τον χρόνο η ίδια η αντίληψη περί μουσικής έρευνας.

Από τη συλλογή και διάσωση τραγουδιών η επιστήμη πέρασε σταδιακά στη μελέτη της μουσικής μέσα στο κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον στο οποίο αυτή επιτελείται.

Η μεγάλη σύγχρονη μελέτη για τα ναξιώτικα «βιολιά»

Αυτή η μετατόπιση αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στη διδακτορική διατριβή του Σπύρου Σπυρόπουλου:

Η παραδοσιακή μουσική της Νάξου: η περίπτωση των «βιολιών». Μια μουσική-εθνογραφική προσέγγιση, ΕΚΠΑ, 2012.

Η συγκεκριμένη εργασία μνημονεύεται και από τον Λυμπέρη ανάμεσα στις σύγχρονες εθνομουσικολογικές διδακτορικές μελέτες.

Τα στοιχεία του Εθνικού Αρχείου Διδακτορικών Διατριβών επιβεβαιώνουν ότι η εργασία ολοκληρώθηκε το 2012 στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών του ΕΚΠΑ. Η έρευνα επικεντρώνεται στα ναξιώτικα «βιολιά», δηλαδή στο μουσικό σχήμα του ναξιώτικου γλεντιού που βασίζεται στο τακίμι βιολί–λαούτο. Η επιτόπια έρευνα πραγματοποιήθηκε την περίοδο 1998–2007, στη Νάξο και στην Αθήνα, και περιλάμβανε συμμετοχική παρατήρηση, συνεντεύξεις και ηχογραφήσεις. (Didaktorika)

Έτσι, σχεδόν μισό αιώνα μετά την αποστολή του Ήμελλου, η Νάξος βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο μιας εκτεταμένης επιστημονικής έρευνας — αυτή τη φορά με τα εργαλεία της σύγχρονης Εθνομουσικολογίας.

Μια ερευνητική διαδρομή μισού αιώνα

Αν το υλικό τοποθετηθεί χρονολογικά, διαγράφεται μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα πορεία.

1960: Ο Στέφανος Ήμελλος πραγματοποιεί την οργανωμένη λαογραφική αποστολή στη Νάξο.

1962: δημοσιεύεται η έκθεση της αποστολής και αναφέρεται επίσης η δημοσίευση του τραγουδιού «Ο Κωνσταντής κι ο βασιλιάς».

1967: δημοσιεύεται η μελέτη του Γεωργίου Σπυριδάκη για τη ναξιακή παραλλαγή των τραγουδιών του Ανδρόνικου και του Κωνσταντίνου Δούκα.

1981: δημοσιεύεται η συγκριτική μελέτη του Γεωργίου Αμαργιανάκη, στην οποία περιλαμβάνονται η «Βλάχα» και ο «Απεραθίτικος» από τη Νάξο.

1998–2007: πραγματοποιείται η πολυετής επιτόπια έρευνα του Σπύρου Σπυρόπουλου για τα «βιολιά».

2012: ολοκληρώνεται η διδακτορική του διατριβή για την παραδοσιακή μουσική της Νάξου.

Έτσι, από τις αποστολές διάσωσης και καταγραφής των μέσων του 20ού αιώνα περνάμε σε μια ολοκληρωμένη μουσική εθνογραφία στις αρχές του 21ου.

Η Νάξος ως ζωντανό εργαστήριο της ελληνικής μουσικής παράδοσης

Τα στοιχεία αυτά αναδεικνύουν κάτι περισσότερο από μια σειρά μεμονωμένων καταγραφών.

Η Νάξος αποτέλεσε πεδίο στο οποίο μπορούν να παρατηρηθούν διαφορετικά στάδια της εξέλιξης της ελληνικής λαογραφικής και εθνομουσικολογικής επιστήμης.

Στην αρχή συναντούμε την προσπάθεια διάσωσης.

Κατόπιν την καταγραφή και ταξινόμηση.

Ακολουθεί η ιστορική και φιλολογική ερμηνεία.

Έπειτα η συγκριτική μουσικολογική ανάλυση.

Και τελικά η σύγχρονη εθνομουσικολογική και ανθρωπολογική προσέγγιση, όπου η μουσική δεν εξετάζεται απομονωμένη από τους ανθρώπους που τη δημιουργούν, τη χορεύουν και τη βιώνουν.

Ιδιαίτερα η Απείρανθος εμφανίζεται σε αυτό το υλικό ως τόπος με αξιοσημείωτη μουσική και προφορική παράδοση: από τη μοναδική καταγραφή της παραλλαγής του παλαιού επικού τραγουδιού μέχρι τον «Απεραθίτικο» που εντάχθηκε αργότερα στη συγκριτική μουσικολογική έρευνα.

Ένα αρχείο που αξίζει να αναζητηθεί

Ίσως το σημαντικότερο συμπέρασμα για τη σημερινή έρευνα είναι ότι οι βιβλιογραφικές αυτές αναφορές αποτελούν οδηγό προς το πρωτογενές υλικό.

Η έκθεση του Ήμελλου του 1960 μάς δίνει συγκεκριμένες ημερομηνίες και συγκεκριμένες σελίδες της Επετηρίδας του Λαογραφικού Αρχείου. Η εργασία του Σπυριδάκη μάς οδηγεί στη μοναδική καταγραφή της Απειράνθου. Η μελέτη του Αμαργιανάκη οδηγεί στις μουσικές καταγραφές της «Βλάχας» και του «Απεραθίτικου».

Το επόμενο ερευνητικό βήμα είναι επομένως σαφές: πρέπει να εντοπιστούν οι πρωτότυπες εκθέσεις, οι παρτιτούρες, οι κατάλογοι πληροφορητών και —κυρίως— οι ηχογραφήσεις που ενδέχεται να σώζονται στα αρχεία του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών.

Εκεί ενδέχεται να βρίσκεται ένα πολύ μεγαλύτερο και εν μέρει άγνωστο σήμερα ηχητικό αρχείο της Νάξου του 1960.

⸻

Βασικές πηγές

Ιωάννης Γ. Λυμπέρης, Μουσική Λαογραφία και Εθνομουσικολογία στην Ελλάδα: Λαογραφικές, Μουσικολογικές και Ανθρωπολογικές διαστάσεις. Μία Ιστορική Επισκόπιση για τη μελέτη του δημοτικού τραγουδιού, διδακτορική διατριβή, ΕΚΠΑ, 2019.

Στέφανος Ήμελλος, «Λαογραφική αποστολή εις την νήσον Νάξον (26 Ιουλίου – 25 Αυγούστου 1960)», Επετηρίς του Λαογραφικού Αρχείου, τόμ. ΙΓ΄–ΙΔ΄, Αθήνα 1962, σσ. 296–299.

Γεώργιος Σπυριδάκης, «Περί τα δημώδη άσματα των Ανδρόνικου και Κωνσταντίνου Δούκα (νέα παραλλαγή εκ Νάξου)», Επετηρίς του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας, τόμ. ΙΗ΄–ΙΘ΄, Αθήνα 1967.

Γεώργιος Αμαργιανάκης, «Μια ιδιοτυπία σε τραγούδια των Κυκλάδων και Δωδεκανήσων», Επετηρίς του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας, τόμ. ΚΕ΄, Αθήνα 1981, σσ. 104–121.

Σπυρίδων Σπυρόπουλος, Η παραδοσιακή μουσική της Νάξου: η περίπτωση των «βιολιών». Μια μουσική-εθνογραφική προσέγγιση, διδακτορική διατριβή, ΕΚΠΑ, 2012.